داستان تلخ گرانی غذا و تاثیراتش روی رشد قد کودکان ایرانی
وزارت بهداشت میگوید آمارهای ملی قد قدیمی هستند و یک پیمایش جدید میتواند تصویر دقیقتری از وضعیت رشد کودکان ارائه کند
هفت صبح| در میان دغدغههای مدرن خانوادههای ایرانی، موضوعی هست که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسد، اما در لایههای زیرین، با عزتنفس، استانداردهای اجتماعی و حتی سیاستهای کلان سلامت گره خورده است:چالشی به نام آب رفتن «قد». در سالهای اخیر، زمزمههایی شنیده میشود که گویا قد ایرانیها در حال کاهش است یا دستکم، ما در برابر همسایگان و جوامع پیشرفته، سانتیمترهای زیادی را از دست دادهایم. اما آیا واقعاً قد ما در حال «آب رفتن» است؟ این سوال ساده در واقع دریچهای است به یکی از پیچیدهترین مباحث سلامت ملی ما؛ بحثی که در آن ژنتیک، سفره غذا، فشارهای روانی و حتی سیاستهای کلان بهداشتی با هم گره خوردهاند.
داستان از جایی شروع میشود که قد ایرانیها را با مردم سایر کشورها مقایسه کنیم. آمارهایی که نشان میدهد رشد قد کودکان ایرانی در مقایسه با جوامع پیشرفته، حدود ۵ تا ۱۰سانتیمتر پایینتر است. این فاصله، لزوماً به معنای این نیست که ما ذاتاً کوتاه قد هستیم، بلکه نشاندهنده این است که ما به «حداکثر پتانسیل رشد» خود نرسیدهایم.
دکتر فریدون عزیزی، فوقتخصص غدد، معتقد است میانگین قد ما نسبت به ۲۰ سال پیش رشد کرده، اما این رشد لزوماً به این معنا نیست که همه ایرانیها قد «بلند» شدهاند، بلکه یک روند تکاملی نسل به نسل است. اما تفاوت ما با کشورهای توسعهیافته، دقیقاً در «نوع تغذیه» است. یعنی ما شاید ژنهای خوبی داشته باشیم، اما سوخت لازم برای رسیدن به سقف آن ژنها را به بدنمان نمیرسانیم. همین امر باعث شده تا در حالی که در کشورهایی مثل ایسلند، سرانه مصرف پروتئین حیوانی ۸۷ گرم در روز است و فرانسه و آمریکا هم روی ۷۳ تا ۷۶ گرم هستند، ایران در انتهای جدول قرار گرفته و با ۲۲ گرم، در کنار پاکستان قرار بگیرد. یعنی ما در مقایسه با دنیا، پروتئین بسیار کمی مصرف میکنیم. حالا تصور کنید بدنی که قرار است رشد کند و استخوان بسازد، با چنین مقدار کمی از پروتئین مدیریت شود!
معجزه «روی» در سفرهها
در این میان، وزارت بهداشت و بهویژه دفتر بهبود تغذیه جامعه مدعی است که موضوع فقط «پروتئین» نیست، بلکه مواد معدنی ریز هم نقش دارند. دکتر احمد اسماعیلزاده، مدیرکل این دفتر اعلام کرده که بسیاری از کودکان در مناطق جنوبی کشوربه دلیل کمبود یک ماده معدنی به نام «روی» (زینک)، دچار کوتاهی قد شدهاند. نکتهای که دکتر اسماعیلزاده روی آن تأکید کرد و واقعاً جای تأمل دارد، این است که کودکان ۲ تا ۱۲ سال، یعنی دقیقاً در همان سالهایی که استخوانها در حال جهش هستند، سالها در برنامههای رسمی مکملیاری کشور هیچ جایگاهی نداشتند!
نقشه ژنتیک و مصالح تغذیه
یک بحث همیشگی بین پزشکان در مورد «قد» ارثی بودن یا نبودن این مسئله است. در این میان برخی از کارشناسان میگویند ۸۰ درصد قد را ژنتیک تعیین میکند. اما بیایید اینطور نگاه کنیم: ژنتیک مثل نقشه یک ساختمان است. نقشه میگوید این ساختمان میتواند تا ۲۰ طبقه بالا برود. اما تغذیه، همان مصالح ساختمانی است. اگر شما سیمان و آهن (پروتئین و روی و کلسیم) نداشته باشید، هر چقدر هم نقشهتان عالی باشد، ساختمان شما شاید فقط تا ۱۰ طبقه بالا برود.
دکتر علی ربانی، فوقتخصص غدد کودکان، ولی از منظر دیگری به ماجرا نگاه میکند. اینکه کوتاهی قد در ایران شایع نشده و اتفاقاً جامعه ما به رشد ژنتیکی خود برگشته است، چون تغذیه نسبت به ۱۰۰ سال پیش بهتر شده است. اما نکته ظریف اینجاست که چون حالا بعضیها خیلی بهتر تغذیه میکنند، اختلاف قد بین بچهها بیشتر شده است. یعنی کسانی که ژن خوب دارند و تغذیهشان هم عالی است، خیلی قدبلند شدهاند و این باعث شده کسانی که هنوز با سوءتغذیه یا بیماریهای مزمن دستوپنجه نرم میکنند، بیشتر به چشم بیایند و والدین تصور کنند نسل جدید در حال کوتاهشدن است.
دزدان نامرئی رشد
اما بیایید کمی از بحث غذا فاصله بگیریم. آیا فقط شیر و گوشت قد میسازد؟ ابداً. ربانی به نکتهای اشاره میکند که خیلی از ما نادیده میگیریم: «آرامش».به گفته وی سیستم هورمونی رشد بسیار حساس است. استرسهای شدید، دعواهای خانوادگی و بیخوابی، مثل یک ترمز دستی برای قد عمل میکنند. وقتی کودکی در استرس است یا خوابش بیکیفیت است، ترشح هورمون رشد در بدنش مختل میشود. ربانی میگوید مواردی بوده که رشد کودک به دلیل فشارهای روانی متوقف شده و تا زمانی که استرس کودک برطرف نشود، رشد او به حالت طبیعی برنمیگردد. پس قد بلند، محصول ترکیب شیر، گوشت، خواب عمیق و لبخند است.
سقوط سفرهها و بحران لبنیات
جمیع این موارد نشان میدهد که کاهش رشد قد به شکل عجیبی به «سفرهها»ی خانوادهها گره خورده است. سفرههایی که هر روز کوچک و کوچکتر میشوند. دکتر ایرج حیدری، فوقتخصص غدد، هشدار میدهد که در دهه اخیر، به دلیل کاهش مصرف پروتئین و جایگزین شدن آن با غذاهای ارزانقیمتی مثل برنج و نان، روند رشد قد دچار توقف شده است. از طرف دیگر، سید محمد طباطبایی، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران نیز میگوید مصرف لبنیات در ایران به حدود ۱۶۰ گرم رسیده، در حالی که نیاز ما ۲۵۰ گرم است.
طبق آمارهای مرکز آمار ایران، مصرف شیر در افراد بالای ۱۵ سال از ۳.۶۶ لیوان در هفته در سال ۱۳۹۶ به ۲.۸ لیوان در سال ۱۳۹۹ کاهش یافته است. حتی مصرف ماست طی ۲۶ سال گذشته تقریباً به نصف رسیده است. طباطبایی هشدار میدهد که این روند نه تنها منجر به کوتاهی قد در نسل جدید میشود، بلکه خطر پوکی استخوان و حتی سرطان روده بزرگ را افزایش میدهد.
توهمات ماهوارهای و جراحیهای خطرناک
دقیقاً در همین فضای نگرانی است که کلاهبرداران وارد میشوند. تبلیغات ماهوارهای با وعدههای عجیب و داروهای جادویی، روی حسرت والدین دست میگذارند. اما واقعیت این است که پس از بسته شدن صفحات رشد، هیچ دارویی قد را زیاد نمیکند. حتی جراحیهای افزایش قد که برخی به آن روی میآورند، طبق نظر دکتر غلامحسین نیکنژاد از سازمان نظام پزشکی، مورد تأیید علمی نیستند. این جراحیها فشار شدیدی به بدن وارد کرده و حتی باعث اختلال در راه رفتن میشوند. یعنی برای چند سانتیمتر قد، ریسک فلج شدن یا نقص عضو را میپذیریم!
رشد قدی تا قبل از 20 سالگی
دکتر لیلا قربانی، کارشناس تغذیه، در گفتوگو با «هفت صبح» اعلام میکند که نمیتوان بین رشد قدی و حساسیتهای رشد استخوانی تفکیکی قایل شد: «بازه طلایی رشد، از دوران کودکی تا سن بسته شدن صفحات رشد است؛ برای دخترها تا قبل از شروع دوره قاعدگی و برای پسرها معمولاً تا ۱۸ یا ۱۹ سالگی. در این بازه، ترکیب روی، کلسیم، منیزیم، ویتامین K و پروتئین برای استخوانسازی حیاتی است و اگر اینها نباشند، رشد متوقف میشود. بعد از این سن، دیگر بحث افزایش قد نیست و فقط میتوانیم روی پیشگیری از پوکی استخوان حساب کنیم.
بنابراین اگر امروز میبینیم قد نسل جدید ایرانیها در حال کاهش است، باید به تغذیه دوران بارداری مادران و تغذیه دوران کودکی و نوجوانی نگاه کنیم.» او معتقد است که علاوه بر مسائل مالی، «سبک زندگی» قاتلی خاموش در مورد رشد قد محسوب میشود. قربانی میگوید: «حتی خانوادههایی که از لحاظ مالی وضعیت خوبی دارند، اگر سبک زندگی درستی نداشته باشند و به جای شیر، سراغ نوشیدنیهای صنعتی، نوشابه و آبمیوههای گازدار بروند، رشد فرزندشان آسیب میبیند. البته از طرف دیگر، نمیتوان از فشار اقتصادی چشمپوشی کرد؛ افزایش ناگهانی قیمت لبنیات که در رسانهها هم خبرساز شد، باعث شده بسیاری از خانوادهها نتوانند نیاز شیر و لبنیات فرزندشان را تأمین کنند و این موضوع مستقیماً روی قد آنها اثر گذاشته است.»
این متخصص تغذیه با ذکر اینکه به نظر میرسد هم اینک در کشور موضوع کاهش رشد قدی شهروندان در آستانه بحرانی جدی قرار دارد. در ادامه راهکاری برای خانوادههای کمدرآمد ارائه میدهد و تاکید میکند که بهترین راه، اصلاح روش تغذیه است. اگر آگاهی جامعه بالا برود، حتی با سفرهای کوچک هم میتوان جلوی کوتاهی قد را گرفت. درست است که شیر قابلجذبترین منبع کلسیم است، اما میتوانیم از جایگزینهای ارزانتر مثل سویا و سبزیجاتی که کلسیم بالایی دارند استفاده کنیم. متأسفانه در استانهای محروم، شدت این موضوع بیشترشده است و احتمال اینکه سوءتغذیه و کوتاهی قد با هم رواج پیدا میکند، دور از ذهن نیست!»
نیاز به آمارهای به روز شده
دکتر احمد اسماعیلزاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، در گفتوگو با «هفت صبح»معتقد است که برای بررسی بهتر وضعیت قد ایرانیها باید ابتدا آمارهای قدیمی را به روز کرد؛ طبق آمارهای سال ۱۳۹۶، متوسط نرخ کوتاهی قد در کودکان زیر پنج سال در ایران حدود ۵ درصد است، اما این عدد در استانهای کمبرخوردار بهمراتب بیشتر است. اسماعیلزاده تأکید میکند که اگرچه وضعیت ما نسبت به دوران جنگ تحمیلی بهتر شده و در منطقه «انوش» (تحت نظر سازمان جهانی بهداشت و یونیسف) جایگاه خوبی داریم، اما باز هم نباید نسبت به آن غافل شد. به گفته او چون آمارهای ملی ما قدیمی بوده یا بر پایه سامانه «سیب» است، یک پیمایش ملی جدید به زودی آغاز میشود تا وضعیت واقعی سوءتغذیه در سایه گرانیهای اخیر مشخص شود.
آغاز درمانگری با زینک
یکی از کلیدیترین مواد مغذی در رشد قد، «روی» یا همان زینک است. اسماعیلزاده میگوید کمبود روی از دهههای پیش در ایران گزارش شده و هنوز هم در استانهای محروم مشهود است. به همین دلیل، وزارت بهداشت برنامهای را برای توزیع مکمل روی در نظر گرفته است. او توضیح میدهد که این برنامه ابتدا به صورت «پایلوت» در شهرهایی مثل زابل و شهری در هرمزگان اجرا میشود تا مکمل روی هفتهای دو بار در مدارس ابتدایی توزیع شود و اگر اثرگذار بود، به برنامه ملی تعمیم یابد.
در کنار این طرح، بودجه «شیر مدارس» امسال جهشی داشته و به ۱۵.۵ هزار میلیارد تومان رسیده است. اسماعیلزاده اشاره میکند که توزیع شیر حتی به صورت دو یا سه بار در هفته و تنها به مدت شش ماه، توانسته آمار کوتاهی قد را در برخی مناطق ۱ تا ۱.۵ درصد کاهش دهد.برای همین امسال در کنار توزیع شیر تغذیههای مغذی هم بین دانشآموزان توزیع خواهد شد.
فرمول ششضلعی رشد
بسیاری فکر میکنند قد فقط ارثی است، اما اسماعیلزاده می گوید که رشد قد یک فرمول ششضلعی است. یک ضلع آن ژنتیک است، اما پنج ضلع دیگر کاملاً محیطی است: تغذیه، وزن، خواب، ورزش و مکملها. او میگوید: «بچههایی که کمبود وزن دارند، رشد قدیشان متوقف میشود و از طرف دیگر، کنترل وزن در بچههای چاق هم برای رسیدن به قد ایدهآل ضروری است.» ایشان یک قانون طلایی برای خواب هم دارند: کودکان باید حداکثر تا ساعت ۱۰ شب در اتاقی کاملاً تاریک بخوابند تا هورمون رشد ترشح شود.
در مورد تغذیه نیز اسماعیلزاده یک «نسخه روزانه» را توصیه میکند: مصرف هر روزه یک عدد تخممرغ، دو عدد میوه، دو تا سه لیوان شیر یا ماست، ۲۰ عدد مغزی (یا ۳ عدد گردو) و سه بار در هفته گوشت. او در پاسخ به این سوال که با فشارهای اقتصادی کنونی چگونه میتوان این سبد را تهیه کرد؟ میگوید: «ما سبد غذایی مقرونبهصرفهای را در سایت دفتر بهبود تغذیه جامعه منتشر کردیم تا خانوادهها بدانند چطور با پروتئینهای گیاهی ارزانتر، نیاز بدن کودک را تأمین کنند.»
نقش ورزش در افزایش قد
در نهایت، اسماعیلزاده تأکید میکند که هر نوع ورزشی، حتی بدنسازی، اگر در حد ۳۰ تا ۴۵ دقیقه در روز باشد، باعث ترشح هورمون رشد میشود و این تصور که فقط بسکتبال و والیبال قد را بلند میکند، غلط است. او هشدار میدهد که اگر آگاهی جامعه بالا نرود و دسترسی به مواد مغذی سخت شود، احتمالاً در سالهای آتی با موج شدیدتری از سوءتغذیه و کوتاهی قد در کشور مواجه خواهیم شد.
از آرامش و تغذیه
چه بخواهیم و چه نخواهیم باید پذیرفت که ما در مرحله هشدار کوتاهی قد هستیم. نگرانی بزرگان بهداشت این است که به دلیل شرایط معیشتی، مواد مغذی کافی به مردم نرسد و داستان سوءتغذیه در سالهای آتی بیشتر دامنگیر کشور شود. راه نجات در داروهای جادویی ماهوارهای یا جراحیهای خطرناک نیست، بلکه در بازگشت به اصول ساده است: تغذیه جایگزین، خواب عمیق در ساعت ۱۰ شب، ورزش منظم و حمایت دولت از طریق توزیع مکملهایی مثل روی در مراکز بهداشت. اگر این زنجیره تکمیل شود، میتوان جلوی ریزش سانتیمترهای قد نسل جدید را گرفت.
