دلارهای خانگی راهی صندوقها میشوند؟
پیمان مولوی میگوید تورم و انتظارات تورمی ریشه نوسان ارز هستند و ابزارهای جایگزین نمیتوانند مشکل را درمان کنند
هفت صبح| در هفته گذشته یک صندوق ارزی زیر مجموعه بانک ملت در ایران راهاندازی شد که هدف آن کنترل نوسانات ارزی در کشور اعلام شده است. در شرایطی این اتفاق افتاده که قیمت دلار در سال جاری بیش از ۵۰ درصد افزایش داشته است. صندوق ارزی، برخلاف صندوقهای طلا و نقره که با ریال خریداری میشوند، ارز خود سرمایهگذار را وارد چرخه اقتصادی میکند تا به جای راکد ماندن در خانه و صندوق امن، در ابزارهای مالی فعال به کار گرفته شده و بازدهی ارزی ایجاد کند. برآوردها نشان میدهد این صندوقها میتوانند اثر تورم را برای سرمایهگذاران خنثی کنند اما موفقیت آنها به اعتماد، شفافیت و نقدشوندگی بستگی دارد که در مقطع کنونی چنین سیاستی در ایران اجرایی نیست.
بسیاری از سرمایهگذاران با شنیدن نام صندوق ارزی، بلافاصله آن را با صندوق طلا و نقره مقایسه میکنند و تصور میکنند سازوکار آنها یکسان است، اما واقعیت این است که این دو، از پایه با یکدیگر تفاوت دارند. در صندوق طلا و نقره، سرمایهگذار با پول ریالی خود، واحد صندوق را خریداری میکند و ارزش سرمایهاش با بالا و پایین رفتن قیمت طلا یا نقره در بازار تغییر میکند.
در واقع، سرمایهگذار روی قیمت فلزات گرانبها سرمایهگذاری میکند و نوسانات آن را پذیرا میشود، اما در صندوق ارزی، داستان کاملاً متفاوت است. سرمایهگذار، ارز خود را وارد صندوق میکند و در مقابل، واحد سرمایهگذاری دریافت میکند. هر واحد، به معنای سهمی از داراییهای ارزی صندوق است. این منابع، سپس در ابزارهای مالی ارزی به کار گرفته میشوند تا ارزهایی که امروز صرفاً در دست مردم نگهداری میشوند، وارد چرخه اقتصادی شده و بازده ارزی ایجاد کنند.
مولوی با اشاره به اینکه ایران به جای رفع چالشهای کلان اقتصادی، همواره به دنبال راهکارهای جایگزین بوده است، به خبرنگار هفت صبح میگوید: «ما در ایران چیزی را نمیتوانیم کنترل کنیم و حاضریم اصل کار را رها کرده و دنبال راهکارهای جایگزین برویم. درحالی که عامل نوسانات انتظارات تورمی است، چون اقتصاد ایران به دلیل ساختار ذینفعان، زیست توأم با تورم و سیاست پولی نادرست، توانایی مهار تورم را نداشته، از این رو در متوسط ۴۰ سال گذشته، تورم بالای ۲۰ درصد را تجربه کرده که در سطح جهانی بیسابقه است.»
این اقتصاددان با اشاره به اینکه راهکارهای جایگزین مهار نوسانات اقتصادی اغلب عجیب و غریب هستند، میگوید: «مثلاً ارزهای چندنرخی که در کشورهایی با وضعیت مشابه ما مانند آرژانتین، با رتبه آزادی اقتصادی بسیار ضعیفی اجرا شده که تلاش میشود اثر دلار روی اقتصاد کاهش یابد، اما کاهش ارزش ریال در زندگی مردم نه تنها متوقف نمیشود، بلکه گاه با یک جهش ناگهانی، شدیدتر نیز میشود.»
مولوی با اشاره به انواع صندوقهای سرمایهگذاری ارزی میگوید:«صندوقهای سرمایهگذاری ارزی، مدلهای اصلی متعددی دارند؛ از مدلهای مبتنی بر بازار پول ارزی تا صندوقهای مبتنی بر اوراق ارزی و صندوقهای چندارزی و استراتژیمحور. این صندوقهای مبتنی بر بازار ارزی، در سپردههای بانکی کوتاهمدت دلاری، یورویی و پوندی سرمایهگذاری میکنند و هدفشان حفظ ارزش سرمایه در کوتاهمدت است. در مقابل، صندوقهای مبتنی بر اوراق، علاوه بر ریسک ارز، به نرخ بهره و اعتبار ناشر نیز وابستهاند و به یک سیستم رتبهبندی قوی نیاز دارند.»
این اقتصاددان با اشاره به تجربههای ناموفق گذشته درباره سپردههای ارزی در دوران ریاستجمهوری احمدینژاد میگوید: «در ایران تجربیات بدی درباره سرمایهگذاری ارزی وجود دارد، مثلاً فردی دلار خود را سپردهگذاری کرده و بعداً نتوانسته آن را دلاری بازپس بگیرد. این موضوع باعث شده چشمانداز منفی نسبت به این ابزارها ایجاد شود. درواقع بیثباتی شرایط اقتصادی و قطعوصل شدن مستمر روابط مالی با جهان به دلیل تحریمها، مانع از آن شده که ایران بتواند به طور جدی روی این مدلها کار کند.»
مولوی با تأکید بر اینکه صندوقها میتوانند بازار سرمایه را گستردهتر کنند، میگوید: «مثل بازار سهام که صندوقهای متنوع طلا، سهامی، ETF و اهرمی دارد، صندوقهای ارزی نیز میتوانند همین نقش را ایفا کنند. نکته کلیدی این است که این صندوقها پایبند به اساسنامه خود باشند، در شرایط خاص تغییر ماهیت ندهند و وظیفه اصلیشان، یعنی حفظ ارزش سرمایهگذار را انجام دهند.»
مولوی درباره سیاستهای ارزی میگوید: «هنوز راه زیادی در این حوزه داریم. این شروع است و میتوان صندوقهای متعدد ارزی، استراتژی محور و چندارزی را راهاندازی کرد و از آنها جواب گرفت. دلاری، یورویی و یوانی، انواع مختلفی میتوانند باشند و این مسیر، به مرور، تاریخ خود را پیدا خواهد کرد. از این رو بهترین کار برای سرمایهگذار، حفظ ارزش سرمایه از طریق این ابزارهاست، به شرط آنکه بسترسازی نهادی و نظارتی مناسب فراهم شود.»
کاربری واحدهای صندوق ارزی به صورت ابطال یا معامله
واحدهای صندوق ارزی، دو کاربرد اصلی دارند؛ نخست، دارنده واحد میتواند طبق مقررات صندوق، درخواست ابطال بدهد و از صندوق خارج شود. دوم، اگر ساختار صندوق اجازه معامله در بازار سرمایه را بدهد، واحدها میتوانند بین سرمایهگذاران خرید و فروش شوند و به این ترتیب، نقدشوندگی بیشتری پیدا کنند. نکته مهم این است که خرید واحد صندوق ارزی، لزوماً به معنای آن نیست که هر سرمایهگذار در هر زمان که بخواهد، میتواند اسکناس ارز تحویل بگیرد.
این موضوع کاملاً به مقررات صدور، ابطال و نحوه تسویه صندوق بستگی دارد و سرمایهگذاران باید پیش از ورود، این مقررات را به دقت مطالعه کنند. برآوردهای فعلی نشان میدهد که صندوقهای ارزی میتوانند سالانه ارزی ایجاد کنند، این یعنی به جای اینکه ارز در خانه یا صندوق امن راکد بماند، امکان آن را پیدا میکند که در یک ابزار مالی فعال به کار گرفته شود و برای سرمایهگذار، بازدهی ارزی به همراه داشته باشد. البته، تحقق این بازدهی مشروط به آن است که صندوق بتواند منابع ارزی را در ابزارهای مالی مناسب و کمریسک به کار گیرد و مدیریت آن، بر اساس اساسنامه و با شفافیت کامل انجام شود.
موفقیت صندوق ارزی در گرو اعتماد و شفافیت
موفقیت صندوق ارزی، بیش از هر چیز به سه عامل کلیدی اعتماد، امنیت، و نقدشوندگی بستگی دارد که در ایران هیچکدام از آنها وجود ندارد. تجربههای گذشته در ایران نشان داده که بیاعتمادی به سیستم مالی، مانع اصلی پذیرش ابزارهای جدید بوده است. بسیاری از سرمایهگذاران، تجربه تلخ سپردن دارایی خود به بانکها را داشتهاند که حالا اگر صندوق ارزی که متعلق به بانک ملت است نتواند این بیاعتمادی را جبران و اطمینان سرمایهگذاران را جلب کند، ممکن است با استقبال چندانی مواجه نشود.
بنابراین صندوق ارزی در صورت طراحی و مدیریت صحیح، میتواند گامی مهم در جهت کارآمد کردن ارزهای راکد در دست مردم باشد. این ابزار، با تبدیل ارز نگهداریشده به سرمایه فعال، هم برای سرمایهگذار بازدهی ایجاد میکند و هم به چرخه اقتصادی کشور کمک میرساند. اما تحقق این هدف، نیازمند اعتمادسازی، شفافیت در عملکرد، و تضمین نقدشوندگی است.
اگر این شرایط فراهم شود، صندوق ارزی میتواند به یکی از ابزارهای ناکارآمد بازار سرمایه ایران تبدیل شود، چون بسیاری از مردم در سالهای اخیر با نوسانات ارزی آشنا شدهاند و بسیاری از آنها با ارز را در بلندمدت نگهداری میکنند یا در اوج و فرودها از آن نوسان میگیرند. به همین دلیل مسئولان اقتصادی به جای اینکه به فکر گرفتن ارز مردم باشند باید سیاستهای اقتصادی را به گونهای طراحی کنند که عملا نوسانات ارزی به این شکل جهشی نباشد تا سوداگری هم سودی نداشته باشد.
