صف خرید ۲۲ همتی معاملات بورس تهران فروریخت
فردین آقابزرگی معتقد است که شرکتهای ارائهدهنده نرمافزارهای معاملاتی در مواقع فشار به هسته معاملات به شرکتهای دارای اولویت خودشان فضای اختصاصی میدهند
هفت صبح| روز سهشنبه معاملات بورس تهران با صفهای خرید سنگین آغاز شد و از آنجاییکه برخی از فعالان بازار سهام مقاومت جدی شاخص بورس را حدود ۸ میلیون واحد داده بودند سهامداران هرگونه اصلاح بورس را درون روندی تصور میکردند؛ یعنی اگر بورس قرار بود اصلاح کند بیشتر زمانی خواهد بود و نمادهای که رشد زیادی کردهاند اصلاح خواهند داشت، اما در بازار سرمایه روز سهشنبه اختلال شدید در هسته معاملات در ساعت ۹:۳۰ صف خرید ۲۲ همتی وجود داشت و به صف فروش ۸ همتی کشانده شد؛
چون موجی از عرضههای هیجانی را به راه انداخت. از اواخر نیمه اول بازار، عرضهها شدت گرفت و بهتدریج فضای معاملاتی از حالت عادی خارج شد. بخشی از معاملهگران، بهویژه کدهای بزرگ، در واکنش به اختلال سیستم معاملاتی به سمت فروش رفتند و موجی از عرضههای هیجانی شکل گرفت.
در این باره زمانی بسیاری از کسانی که سفارش خرید در صفهای خرید گذاشته بودند نتوانستند در آغاز عرضهها سفارش خود را کنسل کنند؛ چون هسته معاملات دچار اختلال شده بود. تقریباً هر سری که شاخص کل بورس رشد قابلتوجهی میکند و نمادهای بزرگ در آستانه اصلاح قرار میگیرند بورس دچار اختلال میشود و نکته جالبتوجه این جاست که هیچکس پاسخگو نیست.
شرکت مدیریت فناوری بورس تهران در اطلاعیهای روز گذشته در بیانیهای اعلام کرد بود که پیرو اختلال مشاهده شده در عملکرد سامانههای معاملاتی، این موضوع توسط واحدهای فنی مربوط در دست بررسی و پیگیری است. امروز در پیگیری خبرنگار هفت صبح مدیرعامل این شرکت پاسخگو نبود و بعد از چندمرتبه تماس، دریافت اطلاعات را به روابطعمومی شرکت ارجاع داد. به نظر میرسد که خلأهای این شرکت در جلوگیری از اختلال هسته معاملات بسیار زیاد است و حتی این بیپاسخی نسبت به مشکل سهامداران در معاملات شائبه دستکاری در معاملات را بیشتر میکند.
شائبه دستکاری معاملات
شهیر محمدنیا، کارشناس بازار سرمایه در گفتگو با خبرنگار هفت صبح با اشاره به اختلاف قیمت سهام در معاملات روز گذشته و شائبه دستکاری بازار، گفت: «بسیاری از معاملهگران نتوانستند سفارشهای خود را ثبت کنند و قیمت تابلو با واقعیت بازار همخوانی نداشت. وقتی یک گزارش فنی منتشر شود، مشخص میشود که چه مقدار از معاملات از قبل توسط صندوقها ثبت شده و با رسیدن به محدودیت قیمتی، اجرا شده است. اما ابهام اصلی اینجاست که نمیدانیم کدام کارگزاریها موفق به دسترسی شدهاند و کدام کدهای حقیقی توانستهاند معامله کنند و این عدم شفافیت، شائبه دستکاری بازار را تقویت کرده است.»
وی با بیان اینکه این عدم شفافیت، بزرگترین ضربه را به اعتماد بازار وارد کرده است، افزود: «در شرایط کنونی که نااطمینانیهای اقتصادی و سیاسی بر بازار سایه انداخته، سرمایهگذاران حقیقی بیش از هر زمان دیگری نیازمند شفافیت هستند. اما متأسفانه سازمان بورس هنوز پاسخ روشنی درباره این رخداد ارائه نداده است. نمیخواهم اتهامی وارد کنم، اما تا زمانی که دادههای مستندی در دسترس نباشد، این شائبهها باقی خواهد ماند و دامنه آن گستردهتر میشود.»
محمدنیا با تأکید بر اینکه واکنش سازمان بورس به این رویدادها بسیار ضعیف بوده است، گفت: «درگذشته، این قبیل اختلالات محدودتر بود و واکنش سازمان نیز صرفاً در حد یک اطلاعیه یا گزارش خلاصه میشد. اما روز گذشته، دامنه این مشکل بسیار وسیع بود و تعداد زیادی از معاملهگران تحتتأثیر قرار گرفتند. نقد اصلی من به سازمان بورس این است که تمام تمرکز خود را بر توسعه ابزارهای جدید و کمی بازار گذاشته و از وظیفه اصلی خود یعنی نظارت و رگولاتوری غافل شده است. این غفلت، نهتنها اعتماد بازار را خدشهدار میکند، بلکه توسعه پایدار بازار سرمایه را نیز بامانع جدی مواجه میسازد.»
این کارشناس بازار سرمایه با اشاره به تکرار این مشکلات، گفت: «این رویدادها بارهاوبارها تکرار شده و سازمان بورس هیچگاه راهحل اساسی برای آنها ارائه نداده است. درحالیکه میتوان با ایجاد یکروند جایگزین، مانند بستر نرمافزاری یا مسیرهای پشتیبان، از بروز چنین اختلالاتی جلوگیری کرد.
سازمان باید بهجای تمرکز بر کمیتگرایی، به کیفیت نظارت و شفافیت بیندیشد تا اعتماد ازدسترفته بازار بازگردد و سرمایهگذاران با خیالی آسودهتر در بازار فعالیت کنند. اگر این روند ادامه یابد، نهتنها اعتماد عمومی به بازار سرمایه تضعیف خواهد شد، بلکه ورود سرمایهگذاران جدید نیز بامانع جدی مواجه خواهد شد.»
بروز نقص در زمان افزایش تراکنشها هستیم
در همین رابطه فردین آقابزرگی، کارشناس بازار سرمایه با اشاره به اختلالات اخیر در هسته معاملات و شائبه دستکاری بازار، گفت: «اثبات اینکه یک جریان سوداگرانه یا رفتار سوء در پشت این موضوع وجود داشته باشد، بسیار دشوار است. اما فعالان بازار سرمایه از پیش میدانند که هسته معاملات و سیستمی که از یورونکس خریداری شده است، پاسخگوی نیازهای روزبازار نیست.
این سیستم حدود ۲۵ سال پیش خریداری شده و در آن زمان دارای گارانتی بود، اما بهمرورزمان به دلیل تحریمها، پشتیبانی شرکت ارائهدهنده قطع شده و ما مجبور شدیم آن را بومیسازی کنیم.» وی با بیان اینکه باوجود تلاشهای فراوان برای بومیسازی و ارتقای سیستم، همچنان شاهد بروز نقصهایی در زمان افزایش تراکنشها هستیم، افزود:
«هرچقدر حجم معاملات و تعداد شرکتها و تراکنشها افزایش پیدا کرده، سعی کردیم سیستم را آپگرید کنیم، اما تا زمانی که پشتیبانی اصلی توسط شرکت تولیدکننده انجام نشود، این نقصها بهویژه در زمانهای افزایششدید سفارشها بروز میکنند. روز گذشته، فروشها به طور استثنایی زیاد بود و این چرخش ناگهانی، بهمانند کمبود برق در یک منطقه عمل کرد که نیاز به مدیریت و اولویتبندی دارد.»
این کارشناس بازار سرمایه با تأکید بر اینکه شرکتهای ارائهدهنده نرمافزارهای معاملاتی، در مواقع فشار به هسته معاملات، به شرکتهای دارای اولویت خودشان فضای اختصاصی میدهند، گفت: «این اقدام بههیچعنوان به معنای دخلوتصرف شرکت فناوری یا سازمان بورس در جریان معاملات نیست، اما یک واقعیت است که برخی شرکتها و کاربران با اولویت بالاتر، دسترسی بیشتری به سیستم دارند و این موضوع با فلسفه وجودی شفافیت و دسترسی منصفانه به اطلاعات که وظیفه سازمان بورس است، تناقض آشکار دارد.»
آقابزرگی با اشاره به ضعف اصلی سیستم معاملاتی، گفت: «ضعف اصلی به هسته معاملاتی بازمیگردد که گارانتی و پشتیبان ندارد. شرکتهایی مانند رایان همسار، تصویرپرداز و چند شرکت دیگر که سامانههای معاملاتی را ارائه میدهند، در مواقع بروز نقص، ناچار به اولویتبندی میشوند و این اولویتبندی، دوگانگی ایجاد میکند؛ عدهای دسترسی کامل دارند و برخی دیگر با هسته مستقیم معاملات کار میکنند و در عمل، قدرت مانور ندارند. این وضعیت، شفافیت و عدالت در معاملات را خدشهدار کرده و نیازمند توجه جدی سازمان بورس است.»
وی با اشاره بهضرورت بازنگری در سیستم معاملاتی، گفت: «تا زمانی که هسته معاملاتی توسط شرکت ارائهدهنده پشتیبانی نشود و نسخههای بومیسازیشدن نتوانند پاسخگوی حجم بالای تراکنشها باشند، چنین مشکلاتی تکرار خواهد شد. سازمان بورس باید بهجای تمرکز بر توسعه کمی بازار، به کیفیت زیرساختهای معاملاتی و شفافیت آن توجه کند و راهکارهای اساسی برای رفع این معضل بیابد. در غیر این صورت، اعتماد سرمایهگذاران و فعالان بازار که مهمترین سرمایه بازار سرمایه است، بهطورجدی تهدید خواهد شد.»
اعداد و ارقام، ابعاد خسارت اختلال بورس را آشکار میسازد
روز سهشنبه باوجوداینکه شاخص کل در پایان روز ۳۵ هزار و ۹۶۷ واحد رشد کرد و به سطح ۶ میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۳۲ واحد رسید، اما ۷۱ درصد بازار منفی بود و رشد شاخص عمدتاً به دلیل عملکرد مثبت برخی نمادهای بزرگ و شاخصسازی اتفاق افتاد. در اواسط بازار، شاخص کل به مرز ۶.۷ میلیون واحد رسیده بود؛ اما با اختلال در سامانهها، شاخص با عقبنشینی ۱۱۶ هزارواحدی مواجه شد .
بنابراین اتفاقی که دیروز در بازار رخ داد، بیشتر به یک اختلال در هسته معاملات مربوط میشد که بر اساس حافظه تاریخی سرمایهگذاران، اثر روانی قابلتوجهی بر بازار گذاشت. یعنی اختلال در هسته معاملات و کاهش ضریب اعتباری، برای سرمایهگذاران یادآور اتفاقات سال ۱۳۹۹ بود و همین موضوع باعث شد عرضهها شدت بگیرد .
این تحلیل نشان میدهد که اختلال هسته معاملات، فراتر از یک مشکل فنی، یک شوک روانی به بازار وارد میکند که میتواند واکنشهای سرمایهگذاران را بسیار شدیدتر از اثر واقعی خبر یا رویداد کند. در شرایطی که سرمایهگذاران بدون فرصت کافی برای بررسی علت منفیشدن بازار، اقدام به فروش میکنند، تصمیمگیری هیجانی جای تحلیل منطقی را میگیرد.
چرا هسته معاملات همچنان لنگ میزند؟
هسته معاملات فعلی بورس تهران مبتنی بر نرمافزار فرانسوی «آتوس» است که در اواخر دهه ۱۳۸۰ و برای بازاری با تعداد محدود معاملهگران طراحی شد. طی سالهای اخیر، رشد کمسابقه تعداد کدهای بورسی و افزایش حجم سفارشها، این سامانه را به نقطه اشباع رسانده است.
نکته قابلتوجه اینکه بر اساس اعلام سازمان بورس، توسعه نرمافزاری سامانه بومی معاملات تقریباً به پایان رسیده و مراجع ذیصلاح در حال انجام تستهای امنیتی هستند. برنامهریزی برای انتقال به زیرساخت جدید و تستهای عملیاتی نیز در حال انجام است و امید میرود تا یک سال آینده، سامانه بومی معاملات زیر بار عملیاتی برود.
اما تا رفع تکرار این اختلالها، مهمترین سرمایه بازار یعنی اعتماد سرمایهگذاران را هدف قرار میدهد. سرمایهگذاران در کنار ریسکهای اقتصادی و سیاسی، نباید نگران این باشند که سفارشها در زمان مناسب ثبت و اجرا میشود یا خیر. تداوم چنین وضعیتی، ریسک زیرساختی بازار را افزایش داده و میتواند انگیزه ورود سرمایههای جدید را کاهش دهد.
از طرف دیگر وقتی اختلال آن مستقیماً بر تصمیم سهامدار اثر میگذارد، صحبت از اعتماد و اعتبار بازار سرمایه است. پرسش اساسی اینجاست که این مشکل تا چه زمانی قرار است بهجای درمان اساسی، صرفاً مدیریت شود.تا زمانی که هسته معاملاتی توسط شرکت ارائهدهنده پشتیبانی بهصورت دقیق اداره نشود نسخههای بومیسازیشدن نمیتواند پاسخگوی حجم بالای تراکنشها باشند، چنین مشکلاتی تکرار خواهد شد.
سازمان بورس باید بهجای تمرکز بر توسعه کمی بازار، به کیفیت زیرساختهای معاملاتی و شفافیت آن توجه کند و هرچه سریعتر نسبت به راهاندازی سامانه بومی معاملات اقدام نماید. در غیر این صورت، اعتماد سرمایهگذاران که مهمترین سرمایه بازار سرمایه است، بهطورجدی تهدید خواهد شد و بازار سرمایه در مسیر «نقطه خاموشی» حرکت خواهد کرد.
