دلالان مقابل روستابازار
روستابازارها برای حذف واسطهها و عرضه ارزان محصولات کشاورزی شکل گرفتهاند، اما کمبود سرمایه، نبود همکاری بانکها و رقابت شهرداریها توسعه این شبکه را کند کرده است
هفت صبح | امسال با افزایش بارندگی بسیاری تصور میکردند که فصل برداشت محصولات کشاورزی با نوید فراوانی و ارزانی آغاز میشود، اما باران رحمت به ندرت به ورود ارزان محصولات به سفره مردم کمک میکند چون عدهای نانشان در احتکار و گرانی است. برای نمونه اخیرا خیار، سیبزمینی و... که با زحمت کشاورز برداشت میشود در مزرعه با قیمتی ناچیز خریداری و پس از مبادله بین چند واسطه و در نهایت ذخیرهسازی در انبارهای سرد با قیمتی چند برابر به دست مصرفکننده میرسد.
در این میان، دلالان با بهرهگیری از انحصار و نبود رقیب جدی دارای شبکه توزیع مستقیم، محصولات کشاورزی ارزان را با احتکار گران میکنند. از این رو مردم باید در حسرت میوههای با کیفیت بمانند، در چنین شرایطی، طرح روستا بازار به عنوان راهکاری برای حذف واسطهها و اتصال مستقیم کشاورز به مصرفکننده مطرح شده اما این طرح با وجود دو سال از طرح آن، هنوز نتوانسته در برابر شبکه قدرتمند دلالی و موانع ساختاری، قد علم کند.
محمد لشکری، مدیر تعاون روستایی استان تهران، در گفتوگو با خبرنگار هفتصبح، با اشاره به تکلیف ماده ۳۳ برنامه هفتم توسعه درباره راهاندازی روستا بازارها، از ضرورت همکاری شهرداریها برای تأمین فضای فیزیکی این طرح سخن گفت و تصریح کرد: «طرح روستا بازار از سال ۱۴۰۳ کلید خورده و شبکهای برای اجرای آن در سراسر کشور ایجاد شده است. تا امروز، ۶۰۰ روستا بازار در کشور راهاندازی شده که سهم استان تهران از این تعداد، ۲۷ بازار فعال است. هدف اصلی این طرح، عرضه مستقیم کالاهای اساسی و محصولات کشاورزی با قیمت مناسب به مصرفکننده و حذف واسطههاست، این سیاست در خرید محصولات کشاورزی تا حدی محقق شده، اما هنوز تا هدف نهایی یعنی راهاندازی سههزار روستا بازار در قالب فروشگاههای زنجیرهای فاصله زیادی وجود دارد.»
مدیر تعاون روستایی استان تهران، مهمترین مانع پیشروی توسعه این طرح را کمبود سرمایه در گردش دانست و افزود:«بانکها همکاری لازم را ندارند و تنها بانک کشاورزی با محدودیت منابع وارد شده است. هرچند پیشبینیهایی برای تأمین مالی صورت گرفته، اما هنوز با اهداف تعیینشده فاصله داریم. واقعیت این است که بسیاری از اتحادیهها زیر مجموعه اتحادیه تعاونیهای روستایی ملی فعالیت دارند یعنی امکان اتصال زنجیره تولید تا بازار وجود دارد امتیازی که هیچ یک از فروشگاههای زنجیرهای کنونی ندارند. همین یکپارچگی تولیدات کشاورزی و حتی صنایع غذایی این قابلیت را ایجاد میکند که محصولات با قیمت پایینتری به بازار عرضه شوند.»
وی با اشاره به مثال قیمت سیبزمینی، توضیح داد: «در حالی که قیمت تمامشده سیبزمینی برای کشاورز حدود ۳۵ هزار تومان است اخیرا این محصول را با قیمت ۴۷ هزار تومان خریداری و با قیمت ۵۲ هزار تومان در بازار عرضه کردیم چون دلالها حذف شدند، درحالی که در میادین میوه و ترهبار سیبزمینی با قیمت ۷۰ هزار تومان عرضه میشود یعنی یک دلال با عرضه در میادین، سودی نزدیک به ۲۳ هزار تومان در هر کیلو سیبزمینی به دست میآورد که بیشتر از کشاورز است. لشکری تصریح کرد: «شهرداری و مناطق مختلف همکاری چندانی در توسعه روستا بازار ندارند.
در حالی که حدود ۳۰۰ میدان میوه و ترهبار در تهران وجود دارد که طبق اساسنامه آنها قرار بود فضایی برای عرضه مستقیم محصولات کشاورزان باشد، اما واگذاری این میادین از طریق شهرداری به پیمانکار و اجاره غرفهها از طریق مزایده، عملاً کشاورزان و باغداران را از فعالیت در میادین میوه و ترهبار محروم کرده چون توان شرکت در مزایده و رقابت با واسطهها را ندارند.»
مدیر تعاون روستایی استان تهران، با اشاره به اینکه شهرداری تهران فعالیت روستابازار در تهران را مغایر با منافع میادین میوه و ترهبار میبیند، گفت: « فضای مناسبی در اختیار طرح روستابازار قرار ندادهاند به همین دلیل در راستای توسعه این رویکرد دولت باید به صورت جدیتر برخورد کند.»
لشکری با تأکید بر ظرفیت بالای شبکه تعاونیهای روستایی، از برنامهریزی برای احیای فروشگاههای تعاونی و تبدیل آنها به یک شبکه توزیع گسترده خبر داد و گفت: «تعاونیهای روستایی با ساختار اتحادیههای مختلف مانند اتحادیه دام سبک، مرغداران و مرغ تخمگذار، میتوانند محصولات کالابرگی مانند رب، لبنیات و روغن را با قیمت مناسب تأمین کنند. برای نمونه، شرکت تعاونی با خرید کلزا و تحویل آن به کارخانه روغنکشی، بهجای دریافت سود، روغن تولیدی را خریداری کرده و در فروشگاههای خود عرضه میکند.»
او تأکید کرد: «رویکرد فعلی، نگاهی حمایتی به اقتصاد کشاورزی در راستای منافع ملی است، سیاستی که میتواند ضمن حمایت از تولیدکننده، به تنظیم بازار و کاهش نقش دلالان نیز کمک کند. با این حال هنوز دستگاههای دولتی برای حمایت از این طرح پای کار نیامدهاند حتی وزیر جهادکشاورزی به عنوان فردی که در بانک کشاورزی در هیئت مدیره حضور دارد که تسهیل پرداخت تسهیلات به روستابازار اقدامی جدی نکرده و این بانک به بهانه سیاستهای شورای پول و اعتبار سختگیری زیادی برای پرداخت تسهیلات دارد.»
نقش تعاونیها در تنظیم بازار
مرتضی شیرازی، عضو هیئتمدیره اتحادیه تعاونی روستایی استان تهران، در گفتوگو با خبرنگار هفتصبح با اشاره به ناکامی روستابازارها در دستیابی به اهداف خود، اظهار داشت: «در حال حاضر روستابازار نتوانسته موفق شود، به دلیل اینکه موانعی وجود دارد. یکی از مهمترین این موانع نبود سرمایه در گردش و منابع حمایتی است، اگر یک روستابازار بخواهد در یک منطقه راهاندازی شود، حداقل ۱۰ میلیارد تومان سرمایه نیاز دارد.»
وی با بیان اینکه استانداریها جلسات خوبی برگزار کردهاند و قرار بوده فضاهایی را بهصورت رایگان در اختیار روستابازارها قرار دهند، اما این وعده هنوز بهطور کامل محقق نشده است، افزود: «در شرایط فعلی نقش کلیدی تعاونیها در موفقیت روستابازارها، بسیار موثر است، هرچند در دولت هشتم تصمیم به تضعیف این شبکه انجامید، به عبارت دیگر زمان دولت احمدینژاد، بخشی از اختیارات مربوط به تعاونیها که بهصورت فروشگاههای روستایی بود، از وزارت جهاد کشاورزی گرفته شد و به وزارت بازرگانی آن زمان واگذار شد.
پس از هشت سال، آن سیاست دوباره تغییر و بخشی از تصمیمات به وزارت جهادکشاورزی برگشت، اما در طول آن هشت سال بسیاری از فروشگاههای تعاونی روستایی تغییر کاربری دادند یا واگذار شدند و حتی فروخته شدند. این مسئله باعث شده که در مقطع کنونی، تعاونیهای روستایی از آن شبکه مویرگی که در گذشته داشتند، برخوردار نباشند و این یک نقطه ضعف محسوب میشود.»
شیرازی با تأکید بر توانایی تعاونیها در تنظیم بازار، خاطرنشان کرد: «در حال حاضر، تعاونیها میتوانند محصولات کشاورزان را با قیمت مناسبتر خریداری کنند و دلالها را حذف کنند و با قیمت بسیار مناسب محصولات کشاورزی به بازار عرضه کنند.»
وی به تجربه موفق تعاونیها در دوران جنگ و بحران کمبود سیبزمینی اشاره کرد و گفت: «در جنگ رمضان، سیبزمینی گران شد. بهسرعت تعاونیها وارد بازار شدند و با تزریق مقادیر قابلتوجهی سیبزمینی، قیمتها را در بازار شکستند. در مقطع کنونی هم همینطور، قیمت سیبزمینی به مقدار قابلتوجهی افزایش یافته است. در روزهای اخیر، محمولههای زیادی را از اردبیل به تهران و سایر نقاط منتقل کردیم. در شرایطی که قیمت بسیار بالا بود، برای هر کیلو سیبزمینی ۴۷ هزار تومان در روستا خریداری کردیم و ۳ هزار تومان به دلیل هزینه حملونقل اضافه شد. ما با قیمت حدود ۵۲ هزار تومان این محصولات را به بازار عرضه میکنیم، وگرنه قیمتها بالای ۸۰ هزار تومان در بازار عرضه میشد.»
عضو هیئتمدیره اتحادیه تعاونی روستایی استان تهران با انتقاد از عدم همکاری بانکها در توسعه روستابازارها، گفت: «به بانکها گفته شده که از منابع داخلی برای پرداخت تسهیلات به روستابازار با نرخ ۲۳ درصد همکاری کنند، اما بسیاری از بانکها اعلام میکنند که ما منابع داخلی نداریم و به همین دلیل از پرداخت تسهیلات به سر باز میزنند.»
شیرازی با تأکید بر نقش موثر روستابازارها در تأمین بازار و کالاهای اساسی برای هفت دهک پایین جامعه، گفت: «مشتریها به ۳ دسته تقسیم شدهاند. روستابازارها تمرکز بر روی مشتری گروه سوم یعنی دهکهای پایین دارند که توان خرید پایینتری داشته و روستابازارها میتوانند کمک مؤثری برای تأمین کالاهای مورد نیاز آنها بکنند. عدهای تلاش میکنند که با نگاه به نیاز دهک بالایی، این رویکرد روستابازار را منحرف کنند و باعث شوند که نقش دلالان در بازار باقی بمانند.»
شیرازی به چالش رقابت با شهرداریها اشاره کرد و گفت: «چالشی که هم اکنون برای حذف دلالان در بازار میوه تهران وجود دارد این است که شهرداریها به دلیل اینکه میدان ترهبار در اختیار دارند، عملاً در حال رقابت با روستابازار و تعاونیها هستند و مانع از این شدهاند که تنظیم بازار بهصورت یکپارچه اتفاق بیفتد.»
