بلایی که نوسان برق سر لوازم خانگی میآورد
کیفیت بالاتر لوازم خانگی مقاومت را افزایش میدهد، اما هیچ دستگاهی در برابر نوسان شدید مصون نیست
هفت صبح| تابستان که میشود، قصه سوختن یخچالها، خرابی کولرها و ازکارافتادن تلویزیونها هم داغ میشود. اما ماجرا فقط به فصل گرما ختم نمیشود؛ در بسیاری از نقاط ایران، ولتاژ برق شبکه خانگی بهجای ۲۲۰ ولت استاندارد، گاهی تا ۱۸۰ ولت پایین میآید.مقاومت همه لوازمخانگی در برابر نوسان برق یکسان نیستند. دستگاههای دارای موتور الکتریکی مانند یخچال، کولرگازی، کولر آبی، ماشین لباسشویی و ماشین ظرفشویی، بیشترین آسیب را از ولتاژ پایین میبینند. دلیلش هم ساده است؛ این دستگاهها برای کارکردن به جریان راهاندازی بالایی نیاز دارند و وقتی ولتاژ پایین میآید، موتور برای روشن ماندن، جریان بیشتری میکشد و داغ میکند.
در مقابل، دستگاههای دارای بردهای الکترونیکی حساس مانند تلویزیونهای هوشمند، کامپیوتر، لپتاپ و لوازمخانگی اینورتردار، بیشتر از ولتاژ بالا آسیب میبینند. بردهای الکترونیکی این دستگاهها با نوسان ولتاژ، بهسرعت از کار میافتند و هزینه تعویض آنها خیلی بالاست.
کیفیت دستگاه چقدر برای سالم ماندن در نوسان برق نقش دارد؟
آیا یک دستگاه باکیفیت میتواند در برابر نوسانات برق مقاومتر باشد. اما نه به این معنا که بههیچوجه در نوسانات طولانیمدت خراب نمیشود لوازمخانگی باکیفیت معمولاً از قطعات باتحمل بالاتر و منابع تغذیه باثباتتر استفاده میکنند که میتوانند نوسانات جزئی را بهتر مدیریت کنند. اما هیچ دستگاه خانگی، حتی گرانقیمتترین آنها، برای تحمل افت ولتاژ تا ۱۶۰ ولت یا افزایش ناگهانی تا ۲۵۰ ولت طراحی نشده است.
بهعبارتدیگر، کیفیت بالا میتواند طول عمر دستگاه را در شرایط عادی افزایش دهد و در برابر نوسانات جزئی مقاومت بیشتری نشان دهد، اما نمیتواند معجزه کند. وقتی شبکه برق بهشدت ناپایدار باشد، حتی بهترین برندهای جهان هم دیر یا زود تسلیم میشوند. در این میان، دستگاههای اینورتردار که به فناوریهای پیشرفتهتری مجهز هستند، برخلاف تصور عامه، حساسیت بیشتری به نوسانات برق دارند و بردهای الکترونیکی آنها با کوچکترین نوسانی دچار اختلال میشود.
امید فاضلی نیا دبیر انجمن صنایع تولیدکنندگان لوازمخانگی در گفتگو با خبرنگار هفت صبح با اشاره به اینکه نوسانات برق باعث آسیب به لوازمخانگی میشود، گفت: در حال حاضر که ناترازی برق وجود دارد باید از محافظ برق مناسب برای لوازمخانگی استفاده کرد و حتیالمقدور در هنگامی که از لوازمخانگی استفاده نمیشود باید از پریز برق خارج کرد.
وی با بیان اینکه هم اکنون لوازمخانگی در بازار وجود دارند که قطعات آن اصلی نیستند به همین دلیل خیلی سریع دچار خرابی میشوند، افزود: برای نمونه لوازمخانگی هستند که بهصورت قاچاق وارد و بدون گارانتی عرضه میشوند یا برخی از آنها دارای گارانتی فیک است، برای نمونه برخی از این گارانتی ها در بازار با ۱۸۰ هزار تومان عرضه میشود، بهطورقطع چنین گارانتی اعتبار ندارد؛ چون هزینه تعویض قطعات لوازمخانگی بسیار بیشتر از ارزش گارانتی است. به همین دلیل این لوازمخانگی قطعات با کیفیتی ندارد و در زمان خرابی تلویزیون هم عرضهکنندگان پاسخگو نیستند و به بهانههای مختلف از ارائه گارانتی خودداری میکنند.
ولتاژ بالا و پایین، هر دو قاتل لوازمخانگی هستند
استاندارد برق در ایران ۲۲۰ ولت با فرکانس ۵۰ هرتز است و محدودة مجاز آن بین ۲۱۰ تا ۲۳۰ ولت در نظر گرفته شده است. لوازمخانگی نیز بر اساس همین استاندارد طراحی و ساخته میشوند. اما واقعیت تلخ این است که شبکه برق کشور در زمان نوسان در این محدودة ایدهآل باقی نمیماند.
عواملی مانند افزایش ناگهانی مصرف در ساعات پیک، سیمکشیهای فرسوده و غیراستاندارد، و حتی مشکلات در شبکه توزیع، باعث میشوند ولتاژ ورودی به خانهها مرتباً بالا و پایین برود. این یعنی دستگاههایی که برای کار در ۲۲۰ ولت طراحی شدهاند، ناگهان با ولتاژی بسیار کمتر یا بسیار بیشتر از حد مجاز روبرو میشوند که بهمرورزمان، قطعات داخلی را فرسوده و در نهایت از کار میاندازد.
نوسان برق دو شکل ولتاژ بالا و ولتاژ پایین دارد، هر کدام به شکلی متفاوت اما به یک اندازه مخرب، جان لوازمخانگی را تهدید میکنند. ولتاژ بالا مانند یک شوک ناگهانی به دستگاه وارد میشود. افزایش ناگهانی ولتاژ، جریان الکتریکی را از حد معمول عبور میدهد و باعث گرمشدن شدید قطعات، ذوبشدن سیمها، سوختن بردهای الکترونیکی و حتی آتشسوزی میشود. در این حالت، آسیب معمولاً سریع و آشکار با یک جرقه و یک بوی سوختگی نمایان میشود.
ولتاژ پایین اما قاتلی خاموشتر و موذیتر است. وقتی ولتاژ ورودی به خانه از حد استاندارد پایینتر میآید، دستگاهها برای جبران این کمبود، جریان بیشتری از شبکه میکشند. این افزایش جریان، موتورها و کمپرسورها را بهشدت تحتفشار قرار میدهد و دمای داخلی آنها را به طرز خطرناکی بالا میبرد. نتیجه، کاهش چشمگیر عمر مفید دستگاه، عملکرد ناقص و ناپایدار، و در نهایت سوختن موتور یا کمپرسور است. به عبارت سادهتر، ولتاژ پایین، دستگاه را بهمرورزمان و بدون آنکه متوجه شوید، خراب میکند.
در این حالت تقصیر اصلی متوجه شبکه توزیع برق و زیرساختهای فرسوده آن است. سیمکشیهای غیراستاندارد، ترانسفورماتورهای قدیمی و افزایش بیرویه مصرف در ساعات پیک، همگی دستبهدست هم میدهند تا ولتاژی ناپایدار به خانهها برسد.
ازسویدیگر، تولیدکنندگان لوازمخانگی نیز وظیفه دارند دستگاههایی با دامنة تحمل ولتاژ وسیعتر تولید کنند. در کشوری که شبکه برق به ثبات آلمان یا ژاپن نیست، انتظار میرود لوازمخانگی برای بازه وسیعتری از ولتاژ طراحی شوند. متأسفانه بسیاری از برندها، حتی برندهای معتبر، همچنان محصولات خود را بر اساس استانداردها و نه شرایط خاص ایران تولید میکنند و همین موضوع، آسیبپذیری آنها را در شبکة ناپایدار ایران دوچندان میکند.
چگونه از لوازمخانگی محافظت کنیم؟
هیچ دستگاه الکتریکی، حتی گرانقیمتترینها، در برابر نوسانات بسیار شدید و طولانیمدت کاملاً مصون نیست. اما با یک استراتژی ترکیبی میتوانید آسیبها را به حداقل برسانید، درواقع باوجود مشکلات ساختاری شبکه برق، راهکارهایی برای کاهش آسیبها وجود دارد؛ نخست استفاده از محافظ برق از ورود برق با ولتاژ پایین جلوگیری میکند، این دستگاهها ولتاژ ورودی را تثبیت میکنند و از افت و افزایش ناگهانی جلوگیری میکنند. تفاوت استابلایزر با محافظ برق معمولی در این است که محافظ فقط در مواقع خطر، مدار را قطع میکند؛ اما استابلایزر، مدام ولتاژ را تنظیم میکند و از آسیبهای تدریجی و طولانیمدت جلوگیری میکند. اگر در منطقهای با نوسانات شدید زندگی میکنید، این دستگاه برای لوازمخانگی حیاتی است.
برای یخچال، تلویزیون و کولرگازی، نصب استابلایزر تقریباً ضروری است. همچنین در ساعات اوج مصرف ۱۲ صبح تا ۱۵ و ۱۹ تا ۲۱، ولتاژ شبکه بیشترین نوسان را دارد. در این ساعات، از روشنکردن همزمان وسایل پرمصرف خودداری کنید.
البته برخی از نوسانات برق، ریشه در سیمکشیهای فرسوده و غیراستاندارد دارد. یک برقکار ماهر میتواند این مشکلات را شناسایی و رفع کند. در نهایت باید در انتخاب لوازمخانگی دقت کرد، هرچند هیچ دستگاهی در برابر نوسان شدید مصون نیست، اما برندهای معتبر معمولاً از قطعات باکیفیتتر و منابع تغذیة پایدارتر استفاده میکنند که طول عمر بیشتری دارند.
فراتر از خرید تجهیزات، سه اقدام ساده اما حیاتی میتواند تا حد زیادی از لوازمخانگی شما محافظت کند، برای تجهیزاتی که به برق بدون وقفه نیاز دارند، مانند کامپیوترهای رومیزی، لپتاپهای حرفهای یا سرورهای خانگی، از یوپیاس استفاده شود. این دستگاه علاوه بر تثبیت ولتاژ، در زمان قطعی برق، با باتری داخلی خود، فرصت ذخیرهسازی اطلاعات و خاموشکردن ایمن را به شما میدهد.
