ملوان زبل؛ روانگردان جدید و عجیب بلای جان جوانان
ملوان زبل در قالب آدامس، پاستیل و پودر با بستهبندی رنگی عرضه میشود و قارچهای حاوی سیلوسایبین با نامهایی مانند قارچ جادویی و قارچ مقدس شناخته میشوند
هفت صبح| روانگردانها مواد عجیبی هستند. بر سیستم عصبی تأثیر میگذارند و میتوانند تغییراتی در ادراک، خلقوخو، رفتار و عملکرد فیزیکی و روانی افراد ایجاد کنند که اثرات منفی آن در زندگی روزمرهشان نیز قابل مشاهده است. این تغییرات از طریق دستکاری سیستمهای پیامرسان شیمیایی مغز بهخصوص سروتونین، دوپامین و گلوتامات توسط روانگردان ایجاد میشوند.
در این میان اما پدیده جالبی در حال شکل گرفتن است. براساس گزارشها و جستجو در فضای مجازی و دیدگاههای کارشناسی، به نظر میرسد برخی از مواد روانگردان در حال بازگشت به سبد مصرف مصرفکنندگان ایرانی و بهخصوص جوانان هستند. موادی که شاید شایعترین آنها با نامهای تجاری«ملوان زبل» و «قارچ مقدس» باشند.
ملوان زبل مشهورتر از همیشه
احتمالا خالق شخصیت «ملوان زبل» هیچ وقت تصورش را هم نمیکرد که نام وی روی یکی از مشهورترین و پرمصرفترین مواد روانگردان حک شود! حالا دیگر ملوان زبل فقط قهرمان کارتون دوران نوجوانیمان نیست؛ همان ملوانی که دائماً برای قوی کردن خودش اسفناج میخورد و بعد دستان پرقدرتش را که از خوردن اسفناج باد کرده بود، جلوی چشمانمان میآورد. ملوان زبل با خوردن اسفناج و نیرویی جادویی که از آن میگرفت، دشمنانش را یکی پس از دیگری از صحنه به در میکرد. حالا نام ملوان زبل روی ماده محرکی قرار گرفته که تاکنون جان دهها و شاید صدها هزار نفر را گرفته باشد.
این ماده با نام غیررسمی و در قالب آدامس، پاستیل یا پودر معرفی می شود. ماده مخدری که با نامهای گوناگون، از جمله «ملوان زبل» و با ظاهری کاملا متفاوت از حدود یک دهه قبل وارد ایران شده است. این ماده مخدر خطرناک از مخدر «بیتی» متشکل از آهک خاص، ساخارین، ماده گل، تنباکوی خاص هند، کربنات و منیزیم تشکیل میشود که تأثیر بسیار مخربی روی سیستم عصبی مرکزی بدن میگذارد و سرخوشی، انرژی و نشاط کاذبی ایجاد میکند.
همچنین این ماده، متشکل از آرسنیک، ناس و مواد شیمیایی گوناگون بوده و تحت پوشش آدامس پاستیل و پودر به عنوان خوشبو کننده دهان و یا طعم عموما نعنایی در بستههای آلومینیومی و با تصاویر جذاب رنگی عرضه میشود. ماده مخدری که در قالبهای بسیار فانتزی و لوکس با نامهایی چون ملوان زبل، اسفناج، پان پراگ، پان عربی و پان پاکستانی ارایه میشود که ظاهر شیک و بستهبندی فریبنده آن، میتواند عاملی برای جذب نوجوان به سوی آن باشد. گرفتگی عضلات و تغییرات محسوس فشار خون از عوارض گزارش شده آن است.
قارچی که مقدس نیست
نام علمی این ماده؛ «ماشروم» است که از گیاهی بهنام مجیک ماشروم گرفته شده است و با نامهای دیگری مانند قارچ جادویی، قارچ مقدس، گوشت خدایان و ... نیز شناخته میشود. در واقع خشک شده این قارچ با نام علمی «قارچ سیلوسایبین» میباشد و دلیل نامگذاری آن وجود ماده «سایلوسین Psilocin» است که ترکیبی طبیعی از Psychedelic است. مجیک ماشروم یا قارچهای مقدس اصطلاحاً به خانوادهای از قارچها اطلاق میشود که شبیه قارچ خوراکی بوده و در بستههایی شبیه قارچهای خوراکی معمولی توزیع میشود. با این تفاوت که این قارچهای خوراکی کوچک توهمزا بوده و موجب حالتهای عجیبی در مصرفکننده میشود.
استفاده از این قارچ توهم زا به علت خاصیت روانگردانی، سابقهای طولانی در آیینهای روحانی و مذهبی دارد و امروز در اکثر نقاط جهان جزو مواد مخدر طبقهبندی شده و ممنوع است. از ماده سیلوسین حاصل از قارچ سیلوسایبین، در تولید داروهای درمانی برای بیماری و اختلالاتی شامل سردرد خوشهای، اختلالات مرتبط با وسواس فکری، اضطراب، افسردگی و درمان اعتیاد استفاده میشود.
این ماده توهم زا ادراک فرد از محیط، تصاویر و صداها را تغییر می دهد. فرد ممکن است به محرک های غیرواقعی واکنش نشان دهد یا نتواند واقعیت را از توهم تشخیص دهد. این وضعیت توانایی تصمیم گیری و ارزیابی خطر را مختل میکند. ماده توهمزای «ماشروم» چند سالی است که در میان برخی از جوانان در حال مصرف است، که شاید از عوارض و میزان آسیبهایی که به مغز وارد میکند، آگاهی ندارند.
مجیک ماشرومها که به «قارچ مقدس» معروف هستند، دارای سیلوسیبین و سیلوسین هستند. از نظر ساختار سیلوسیبین و سیلوسین دو فرم قابل تبدیل به هم هستند که پس از ورود به بدن به صورت سیلوسین جذب میشوند. مصرف مجیک ماشروم موجب بروز نشاط و سرخوشی موقت در مصرف کننده میگردد و با تقلید عملکرد سرتونین در مغز باعث تغییر در آگاهی مصرف کننده گشته و بسته به شرایط میتواند در نهایت به یک تریپ خوب و یا بد منجر شود.
در این هنگام و در زمانی که حال مصرف کننده خوب است، مصرف کننده بدون اختیار میخندد چرا که در حال تجربه یکی از بهترین و عجیبترین دقایق است. همه چیز در حال حرکت و رزونانس است. ذهن در آزادترین شکل ممکن به صورتی خارقالعاده تواناییهایش را به نمایش میگذارد و این دقیقا همان اتفاقی است که در یک تریپ بد نیز میافتد. تریپ خوب و بد دو روی یک سکه هستند که با توجه به شرایط محیطی و اطرافیان اتفاق میافتد.
این درحالیست که پس از اتمام اثر این ماده بر بدن، فعالیتهای مغزی به همان شکل ثابت مانده و فرد نمیتواند هماهنگی بین فعالیتهای بدنی و مغزی خود ایجاد کند و این تازه ابتدای مشکلات استفاده از این ماده توهم زاست.نکته جالب توجه در این میان این است که برخی از افراد سودجو به دنبال توجیهی برای مصرف این قارچها در میان جوانان هستند که درک بهتر محیط و کسب آگاهی از پیرامون جهان اطراف از جمله توجیهات آنان برای مصرف این ماده توهم زاست. این عده تا جایی پیش رفتهاند که ماشروم را به عنوان یک ابزار روحی معرفی میکنند که تصاویر روحی افراد را با آنها میشناساند!
سقوط از قلههای توهم
احمد دانشآموز ۱۵ سالهای است که روزی در راهروهای مدرسه با نام «ملوان زبل» آشنا شد. احمد با صدایی که هنوز از پشیمانی میلرزد، قصهاش را اینگونه برای «هفتصبح» تعریف میکند: «من اولین بار که در مدرسه نام ملوان زبل را شنیدم، فکر کردم یک معجزه است. فکر میکردم این ماده یک راز بزرگ برای موفقیت است.
با خودم میگفتم اگر از ملوان زبل استفاده کنم، مثل آن شخصیت کارتونی، انرژی افسانهای میگیرم و میتوانم در درسها هوشیارتر باشم و با تمرکز بیشتری بخوانم. فکر میکردم این یک راه میانبر برای پیشرفت است و هیچ مشکل جدیای برایم پیش نمیآید. اما حالا که به پشت سرم نگاه میکنم، میبینم چقدر ساده گول خوردم. من غافل بودم که این ماده هیچ نسبتی با اسفناج ندارد و در واقع یک دشمن تمامعیار برای روح و روان من بود.»
اما چرا ملوان زبل یا قارچ مقدس؟ این اسامی از کجا میآیند؟ دکتر عاطفه حمزه، روانشناس که سالهاست در حوزه ترک مواد مخدر کار میکند در این باره میگوید: «این اسامی را مصرف کنندهها روی این مواد میگذارند، مثلاً وقتی از مادهای انرژی زیاد میگیرند اسم آن را میگذارند زبل یا ملوان زبل یا هروئینی که خیلی شفاف باشد را اشک نامگذاری میکنند. این اسمها علمی نیستند و توسط مصرف کنندهها انتخاب میشوند. این مواد محرک هستند و به شکلهای مختلف مانند قرص و تزریق و حتی دود کردن مصرف میشوند و آثار مخربی بر مغز دارند.»
باور غلط درباره اعتیادآور نبودن شربتهای روانگردان
سعید صفاتیان، مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با موادمخدر در گفتوگو با «هفتصبح» در مورد این مواد محرک میگوید که دارویی بودن منشأ این ترکیبات به معنای کمخطر یا غیراعتیادآور بودن آنها نیست بلکه مواد توهمزا یا محرک موجود در آنها میتوانند وابستگی شدید روانی و حتی جسمی ایجاد کنند. این مواد میتوانند نوجوانانی را که از نظر روانی و اجتماعی مستعد مصرف مواد هستند، وارد چرخه اعتیاد کنند.
این پژوهشگر حوزه اعتیاد ادامه میدهد: این مواد هنوز در کشورما چندان که باید و شاید شناختهشده و فراگیر نیستند و گزارشهای بینالمللی کافی برای تأیید الگویی سازمانیافته از قاچاق آنها وجود ندارد، هرچند ورود موردی آنها به بازار محتمل است. همچنین، بهدلیل نداشتن فرمولاسیون و هویت تجاری ثابت، ممکن است افراد مختلف ترکیبات مشابهی را با نامهای متفاوت عرضه کنند.
صفاتیان همچنین براین باور است که این نامگذاریها و تبلیغاتی که برای این مواد انجام میشود، بیشتر جنبه بازاریابی دارد. وی در این زمینه به قرصهای اکستازی اشاره میکند و میگوید: مثلا در فاصله سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰قرصهای اکستازی با رنگها، شکلها و نشانهای مختلف، مانند نشان بنز عرضه میشدند؛ این تنوع بیشتر برای متمایز کردن محصولات تولیدشده بهصورت غیرمجاز بود و لزوماً به معنای تفاوت ترکیبات آنها نبود. این اشکال به گونهای بودند که مردم را تشویق به مصرف میکردند.
اما دلایل اقبال مجدد مصرفکنندگان به مواد محرک قدیمی در ایران چیست؟ صفاتیان معتقد است ایران دهههاست به دلیل همسایگی با افغانستان، در ردههای اول مصرف بهویژه تریاک بوده است. این موضوع را میتوان در دو عامل جستوجو کرد؛ اول کشت مواد در سالهای دور در داخل کشور و دوم همسایگی با کشوری که بزرگترین تولیدکننده مواد مخدر در دنیا بود. دسترسی آسان و قیمت ارزان باعث شد مصرف مواد در لایههای مختلف جامعه ریشه بدواند. اما حدود ۲۶ سال پیش، طالبان کشت مواد در افغانستان را ممنوع کرد و تولید به شدت افت کرد.
از نظر صفاتیان، همین خلأ عرضه در بازار باعث شد که در آن سالها تریاک گران ومصرف مواد روانگردان در ایران باب شود. بعدها با بازگشت دوباره طالبان و نوسانات شدید در عرضه تریاک، مصرفکنندگان به دلیل استرس و نیاز شدید به جایگزینی، دوباره به سمت مواد محرک رفتند. از دید این پژوهشگر، این مواد اصلاً ابداعات جدیدی نیستند و طبق تعریف سازمان ملل، یا مخدرند یا روانگردان و فقط با تغییراتی کوچک در فرمول شیمیایی، مثلاً در ساختار کربن یا اکسیژن، نامی جدید میگیرند تا هم با نامهای جدید مشتریان را جذب کنند و هم تورها و رادارهای قانونی را دور بزنند و دوباره وارد بازار شوند.
وقتی که مواد مخدر هم اتاق فکر دارد!
اما لایه ترسناکتر این ماجرا، همان چیزی است که صفاتیان به عنوان «اتاقهای فکر» سازمانیافته جهانی مواد مخدر از آن یاد میکند. این اتاقها که از پزشکان، روانشناسان، جامعهشناسان و شیمیدانها تشکیل شدهاند، ابتدا جامعه هدف را تحلیل میکنند تا مادهای طراحی کنند که دقیقاً با نیازهای روانی آن جامعه سازگار باشد.
صفاتیان تأکید دارد که این یک جنگ تمامعیار است؛ جنگی برای تبدیل کردن جوانان کشورها به گروگانهای انسانی و منفعل کردن آنها تا دیگر توان مقابله یا تفکر نداشته باشند. نتیجه این اتاقهای فکر این است که هر از چند گاهی تصمیم میگیرند چه مادهای را رایج کنند تا جامعه را به سمت آن بکشانند. رویهای که متأسفانه ما در برابر این نقشهها همیشه یک قدم عقب بودهایم. صفاتیان معتقد است ما نه تنها همسطح آنها نیستیم، بلکه همیشه در وضعیت تابع هستیم و همین باعث شده تا در برابر این نقشههای پیچیده آسیبپذیر باشیم.
در ادامه این تحلیل، صفاتیان به اقتصاد سیاه و عظیم این صنعت اشاره میکند. با گردش مالی خیرهکننده ۶۰۰میلیارد دلاری در دنیا، بخش بزرگی از این ثروت صرف تحقیقات و توسعه میشود تا ببینند جامعه به چه اسمی یا چه مادهای نیاز دارد. حتی تولید موادی مثل شیشه به قدری ساده شده که یک دانشجوی سال سوم شیمی میتواند با کمی جستوجو در فضای مجازی و تغییرات جزئی در فرمول، این مواد را بسازد یا مدلهای جدیدی خلق کند. همین موضوع باعث شده تا سازمان ملل از وجود بیش از ۸۰۰ مدل مواد روانگردان خبر دهد. از نظر کارشناسان، دلیل این تنوع زیاد همان نیاز بازار است؛ درست مثل صنعت خودرو که ۵۰ سال پیش مدلهای محدودی داشت اما امروز هر روز مدلهای جدیدی برای جذب مشتری میسازد.
در نهایت، صفاتیان بر این باور است که برای خروج از این وضعیت، دیگر نمیتوان به روشهای سنتی تکیه کرد. بستن مرزها یا صرفاً اعزام افراد به اردوگاههای ترک اعتیاد، راهکار نهایی نیست. آنچه امروز نیاز داریم، ایجاد یک اتاق فکر ملی است؛ جایگاهی که بتواند متخصصین جامعهشناس، روانشناس و داروساز را دور هم جمع کند تا دیگر تابع استراتژیهای دشمن نباشیم.
از نظر صفاتیان، مبارزه با مواد مخدر باید از حالت پلیسی خارج شده و نظارتهای مرزی خارج شده و به یک استراتژی علمی و خلاق تبدیل شود. باید نگاهی جامع داشت که مدرسه، خانواده و جامعه را یکپارچه تحلیل کند، چون تا زمانی که در سطح کلان به شیوههای نوین فکر نکنیم، هر بار با فرمولهای شیمیایی جدید، نسل جوان ما را هدف قرار میدهند و آنها را در باتلاقی از مواد روانگردان غرق میکنند.