چشم آهنی در مدرسه| ماجرای دوربین مدار بسته در کلاس‌های درس
مسئولان از مدیریت بهتر کلاس‌ها می‌گویند، اما معلمان نگران محدود شدن آزادی تدریس هستند
هفت صبح| وقتی صحبت از نصب دوربین در هر محیطی می‌شود، اولین چیزی که به ذهن خطور می‌کند، بحثِ عدم اعتماد و ضرورتِ نظارت و کنترل بر زیرمجموعه‌هاست؛ پدیده‌ای که حتی برای هر فردی و در هر جایگاهی ناخوشایند است. اما طی هفته‌های اخیر، انتشار اخباری مبنی بر برنامه‌ریزی برای نصب دوربین مداربسته در داخل «کلاس»های درس مدارس، با موجی از واکنش‌های متفاوت و متناقض از سوی والدین و معلمان همراه شده است.
بر اساس اخبار منتشر شده، گویا وزارت آموزش و پرورش درصدد است تا برخلاف آیین‌نامه مدارس، مصوب 1400 که نصب دوربین در کلاس‌های درس را به دلایل مختلف از جمله حفظ حریم خصوصی کلاس و فضای آموزشی ممنوع کرده بود، دوباره این اقدام را مجاز و عملی کند. این چرخش سیاستی، واکنش‌های بسیار مختلفی را در پی داشته است؛ در حالی که گروهی از معلمان، این کار را نشانی از بی‌اعتمادی به کادر آموزشی و نوعی حرمت‌شکنی در جایگاه شغلی خود می‌دانند، بخشی از والدین نیز با ابراز نگرانی از جنبه‌های مختلف، معتقدند که این اقدام به دلیل کنترل دانش‌آموزان و جلوگیری از حضور آنها در تنش‌های سیاسی و امنیتی انجام می‌شود، ضمن آنکه این اقدام درعمل تنها باعث ایجاد استرس، اضطراب و از بین رفتن تمرکز در میان فرزندانشان خواهد شد.
معلم یا بازیگر؟
حامیان نصب دوربین می‌گویند می‌خواهند جلوی تنبیه بدنی و موارد مشابه یا تخلفات دیگر در کلاس‌ها را بگیرند. اما مخالفان می‌پرسند: «چند درصد معلمان واقعاً به تنبیه بدنی متوسل می‌شوند؟» اگرچه درصد کم تنبیه‌ها، دلیل موجهی برای دفاع از بدخلقی نیست، اما باید پرسید چند درصد این رفتارها بازتابی از بی‌عدالتی اقتصادی و تحقیر جایگاه شغلی معلم است؟ آنها معتقدند وقتی فشارهای زندگی زیاد می‌شود یا رفتارهای بی‌ادبانه نسل زد معلم را به مرز جنون می‌کشاند، فشارهای عصبی نیز افزایش می‌یابد و این همان مواردی است که مسئولان باید به آنها توجه کرده و درصدد حل آن باشند!
محمد سلیمی، مدیرکل ارزیابی عملکرد و پاسخگویی به شکایات آموزش و پرورش، پیش از این گفته بود کلاس درس در اختیار معلم است و نصب دوربین ممکن است محدودیت‌هایی در عملکرد معلمان ایجاد کند. اما در عمل، معلمان نگاهی بسیار منفی‌تر به این مقوله دارند.یکی از معلمان در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» با لحنی اعتراض‌آمیز می‌پرسد: «آیا این دوربین، تمامی ساعات درسی و برای کل معلمان هر مدرسه در طول یک هفته و یک سال تحصیلی را ثبت و ضبط خواهد کرد؟ گیریم که بخواهید متخلفان را اخراج کنید، نیروی بیکاری که اهل فن هم باشد و فن معلمی را بداند از کجا جذب خواهید کرد؟ یعنی گروه نظاره‌گر و کنترل‌گر فیلم‌های تهیه شده چه کسانی خواهند بود؟ نیروهای صفی یا ستادی؟ مگر این نیروها بیکارند که بدین مأموریت گماشته شوند؟ یا فقط صحنه‌های اکشن را استخراج و بزرگ‌نمایی خواهید کرد؟»
وی در ادامه تأکید می‌کند که این کار باعث به خطر افتادن حریم خصوصی معلمان شده و تأثیر سوء بر کیفیت تدریس می‌گذارد. این معلم باسابقه هشدار می‌دهد معلمی که حدود چند دهه است که کارکرد تربیتی یا پرورشی خود را توسط دبیران پرورشی از دست داده است، با این کار اندک ابهت و اعتبار شغلی باقی‌مانده‌اش را هم در برابر دانش‌آموزان از دست خواهد داد! از نظر او، نصب دوربین یعنی سلب آزادی عمل و گفتار؛ یعنی اجرای واکنشی غیرواقعی و نمایشی از سوی معلم که بیشتر جهت جلب رضایت تماشاگران فیلم از کلاس درس به جا آورده می‌شود و در نهایت منجر به از دست دادن سر رشته تدریس و تعلیم و تربیت می‌گردد.
از تنبیه‌های عجیب تا کودکانِ شیشه‌ای
رضا، یکی از معلمان دبستان‌های پسرانه غرب تهران به «هفت‌صبح» می‌گوید: «هیچ آدم عاقلی راضی به آزار و اذیت کودکان نیست. اما کودکان امروز هم کودکان دیروز نیستند.» وی به تنبیه‌های صورت گرفته در مدارس در دوران تحصیلی خودش اشاره می‌کند. از زندانی کردن در انبار تاریک مدرسه تا لای دو انگشت گذاشتن مداد و فشار دادن آن، یا چسباندن برچسب «تنبل» پشت و جلوی لباس و چرخاندن دانش‌آموز در مدرسه. وی اشاره می‌کند که حتی اگر فارسی صحبت نمی‌کردیم، دو ریال جریمه می‌شدیم و این پول‌ها را به قلک روی میز معلم می‌انداختیم.
او معتقد است تنبیه همیشه جسمی نیست و شرمساری حاصل از تنبیه روحی بسیار آزاردهنده است. اما در زمان حال، با افزایش رفاه و تک‌فرزندی، غالب کودکان نازپرورده و لوس شده‌اند و آستانه تحمل بسیار پائینی دارند و به همین دلیل اصلا حرمت معلم و کلاس را نگاه نمی‌دارند و دنبال درگیر شدن با معلم‌ها هستند. در چنین شرایطی معلم چه باید بکند؟ او می‌پرسد که وقتی یک معلم، مدیر یا معاون تا مرز اخراج پیش می‌روند، آیا مسئول کارشناس دلسوزی می‌پرسد که چرا دست به این کار زده‌اند و فشارها بر آنها چه بوده است؟
اضطراب در سایه نظارت
اما این فقط یک طرف ماجراست. والدین هم نقدهایی جدی به این آیین‌نامه جدید دارند. بیژن یکی از والدینی که پسری ۱۰ساله دارد و خودش هم در حوزه تدریس فعال است، به «هفت‌صبح» می‌گوید: «این کار باعث می‌شود تا بچه‌ها در کلاس درس دائم نگران باشند که یکی دارد آنها را نگاه می‌کند و همین باعث ایجاد اضطراب و نگرانی و کم شدن تمرکز آنها شود.» او معتقد است اگر مسئولان نگران کیفیت تحصیلی هستند، باید به دگرگونی همه‌جانبه در نظام آموزشی، تغییر تفکرات طراحان و اصلاح ساختارها فکر کنند. او تأکید می‌کند: «به جای این کارها به ایجاد تغییر در مراکز تربیت معلم بیندیشید؛ به معلمانی که آموزش ندیده‌اند و فقط با یک آزمون یا دوره سه ماهه معلم شده‌اند که برای این شغل کافی نیست وگرنه دانش‌آموزان اگر بخواهند کار غیرقانونی در مقابل دوربین بکنند، قطعا راهکار دورزدن دوربین را هم پیدا می‌کنند»!
نسرین هم مادر یکی از والدینی است که معتقد است این استدلال‌ها بهانه است و دلیل اصلی آن کنترل بیش از پیش بچه‌ها به خاطر مسائل امنیتی است:« اینها همه بهانه است. چرا بعد از حوادث دی ماه یکدفعه آموزش و پرورش یاد اصلاح این مسئله افتاده است؟! چون می‌خواهند دانش‌آموزان را کنترل کنند. الان بسیاری از دوستان و آشنایان ما می‌گویند در کلاس‌های بچه‌هایشان، دوربین نصب شده است. یعنی قبل از تصویب این آیین نامه، مدارس کارشان را شروع کرده‌اند! درحالیکه چنین رویه‌ای باعث امنیتی شدن محیط مدرسه و ایجاد ترس و حتی انزجار دانش‌آموزان از درس و مدرسه خواهد شد».
از چین تا فرانسه
اما این چالش تنها به ایران محدود نمی‌شود. نصب دوربین در کلاس‌ها در برخی کشورهای جهان نیز به عنوان راهکاری برای نظارت استفاده شده است. برای مثال در چین، بسیاری از مدارس به دوربین مجهز هستند تا استانداردهای آموزشی ارتقا یابد و بر عملکرد معلمان نظارت شود. در برخی ایالت‌های آمریکا نیزاین اقدام با هدف جلوگیری از خشونت و تضمین امنیت دانش‌آموزان انجام شده است. اما در کشورهای پیشرویی مثل آلمان و فرانسه، این طرح با مقاومت شدیدی مواجه شده و منتقدان آن را نقض حریم خصوصی و ایجاد فضای محدودکننده می‌دانند.
در مقابل کارشناسان معتقدند شاید چین به دلیل جمعیت ۱.۵میلیاردی‌اش یا آمریکا به دلیل خشونت‌های شدید و قتل هم‌کلاسی‌ها در مدارس، حق داشته باشد از دوربین استفاده کند، اما در ایران، مسئولان نباید تنها قسمت ارزشمند شغل معلمی (یعنی تعامل و اثرگذاری بر روح دانش‌آموز) را به کابوسی از ترس و استرس تبدیل کنند.
پشت پرده تنبیه‌ها و معمای مدیریت علمی
مهدی خراشادی‌زاده مدیر کمیسیون اساسنامه‌ها و مقررات تحصیلی شورای عالی آموزش و پرورش در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» درباره جزئیات این تصمیم و روند قانونی آن می‌گوید: « اخیراً در بازنگری آیین‌نامه مدارس که مصوب سال 1400 است، اصلاحات جدیدی انجام شده که در حال گذراندن مراحل نهایی نگارش است و انتظار می‌رود طی چند ماه آینده، پس از امضای رئیس‌جمهور، به مرحله ابلاغ برسد.
براساس آیین‌نامه کنونی، نصب دوربین در فضای کلاس درس تخلف محسوب می‌شد و منع شده بود. اما ما گزارش‌هایی داشتیم در مورد نقض این آیین نامه و نصب دوربین‌ها در کلاس‌های درس برخی از مدارس. (این اقدام با ادعای کشف تخلفات صورت گرفته یا برخوردهای غیراصولی در کلاس‌ها صورت می‌گیرد). برای همین در آیین نامه جدید مدارس، برای جلوگیری از اقدامات سلیقه‌ای آمدیم و تحت شرایطی نصب دوربین در کلاس‌ها را مجاز کردیم. البته به صورت «موقت».یعنی قرار نیست در همه کلاس‌ها و به صورت دائم دوربین نصب شود. تمرکز اصلی ما همچنان بر نصب دوربین در اماکن عمومی مدرسه مانند حیاط، سالن‌ها، راهروها، آزمایشگاه‌ها و کارگاه‌ها است تا از لوازم و تجهیزات محافظت شود.»
وی در ادامه درباره نحوه مدیریت این موضوع در کلاس‌های درس می‌گوید: «در آیین‌نامه جدید، ما تغییری ایجاد کرده‌ایم که به شورای مدرسه اجازه می‌دهد در شرایط خاص، تصمیم به نصب موقت دوربین در یک کلاس مشخص بگیرد. این یعنی اگر در یک کلاس، مسئله یا اتفاقی به طور مداوم رخ می‌دهد، شورای مدرسه - که جمعی متشکل از نمایندگان معلمان، معاونین، اولیا و حتی دانش‌آموزان است- می‌تواند با مصوبه خود، اجازه دهد دوربین نظارتی به‌صورت موقت در آن کلاس نصب شود تا علت بروز مشکل شناسایی گردد و پس از حل مسئله، دوربین برداشته شود. در واقع، ما این اختیار را به جای دستور مستقیم، به شورای مدرسه واگذار کرده‌ایم تا اگر اولیا یا عوامل مدرسه نیز با این درخواست موافق بودند، این تصمیم اجرایی شود».
او همچنین با رد ادعای برخی از والدین و شهروندان مبنی بر اینکه نصب دوربین‌ها صرفاً درراستای «امنیتی» و کنترل بیش از پیش دانش‌آموزان است، تأکید می‌کند: «این ادعاها صحت ندارد؛ هدف از این اقدام، تنها نظارت بیشتر جهت تأمین نظم و امنیت کلاس، مدیریت بهتر محیط آموزشی و جلوگیری از بروز تخلفات احتمالی در سر کلاس‌هاست.»
مدیر کمیسیون اساسنامه‌ها و مقررات تحصیلی شورای عالی آموزش و پرورش در پاسخ به پرسشی درباره منبع هزینه‌های تامین دوربین‌ها و نصب آنها نیز می‌گوید که مسئله تأمین هزینه‌های نصب این دوربین‌ها معمولاً بر عهده خود مدارس یا خیرین است و آموزش و پرورش نیز در این مسیر به آنها کمک خواهد کرد. اما آیا مدارس بعد از تصویب شورای مدرسه باز هم باید برای نصب دوربین در کلاس‌ها از آموزش و پرورش مجوز بگیرند؟
سوالی که خراشادی‌زاده آن را رد می‌کند و می‌گوید«در آیین‌نامه‌های جاری مدارس، چنین شرطی مبنی بر لزوم کسب تکلیف از آموزش و پرورش برای نصب دوربین وجود ندارد؛ بنابراین پس از ابلاغ نهایی آیین‌نامه، خودِ مدارس و شورای مدرسه می‌توانند پس از تصمیم‌گیری، در کلاس‌های مدنظر به‌صورت موقت اقدام به نصب دوربین کنند.» در پایان، وی خاطرنشان می‌کند که این آیین‌نامه هنوز در حال طی کردن مراحل نهایی خود است و باید ابتدا به تصویب وزیر آموزش و پرورش و سپس به امضای رئیس‌جمهور برسد تا ابلاغ شود؛ فرآیندی که به نظر می‌رسد طی چند ماه آینده تکمیل شود.
به نظر می‌رسد قبل از هر اقدامی باید بیشتر به عواقب آن توجه کرد. مدیریت یعنی آنکه مدیر به جای تکیه بر شهود و حساب‌وکتاب سرانگشتی، بر اساس شاخص‌های عددی و قابل اندازه‌گیری کار کند. نصب دوربین در کلاس‌های ما ممکن است باعث برهم خوردن نظم و روال وضعیت فعلی، افزایش دلهره دانش‌آموزان و سقوط کیفیت آموزش شود. با توجه به اینکه نظارت اجتماعی در جامعه ما به حد کافی شدید است، بهتر است به جای تحمیل دوربین، به نظرسنجی گسترده از معلمان و دانش‌آموزان در سطح کشور پرداخته شود و پیش از ابلاغ آن نظرسنجی جامعی در این خصوص از مدیران و معلم‌ها صورت گیرد.
