هزینه‌های سنگین جراحی تطبیق جنسیت
افراد ترنس پس از سال‌ها پنهان‌ماندن، اکنون بیشتر از گذشته درباره هویت و تجربه‌هایشان صحبت می‌کنند
هفت صبح، شیما حیدری | این روزها اگر سری به شبکه‌های مجازی بزنید یا در جریان گفت‌وگوهای روزمره قرار بگیرید، نام افراد ترنس را بیش از هر زمان دیگری می‌شنوید. هر گوشه از این فضای بی‌کران، روایتی، تصویری یا بحثی درباره زندگی این افراد در جریان است. گویی دریچه‌ای بزرگ رو به حقیقتی گشوده شده است که پیش از این در حاشیه‌های تاریک جامعه پنهان بود.
نگاه‌ها اکنون به سوی طیفی از انسان‌ها چرخیده است که سالهای طولانی پشت دیوارهای بلند پیش‌داوری و سکوت پنهان مانده بودند. شهروندانی که به نام «ترنس» می‌شناسیم‌شان؛ افرادی که هویت جنسیتی آنها با جنسیت تعیین شده هنگام تولد تفاوت دارد. مواجهه مداوم با این محتواها، مصاحبه‌های مختلف اینگونه افراد، ابراز هویت‌های مکرر در فضای مجازی، این سوال را مطرح می‌کند که «آیا واقعا تعداد افراد ترنس در جامعه ما رو به افزایش است؟»
سوالی که پاسخ کارشناسان این حوزه به آن حکایت از آن دارد که «تعداد افراد ترنس افزایش پیدا نکرده است؛ فقط این افراد با تغییر فرهنگ، جرات ابراز آن را پیدا کرده‌اند.» در واقع آن چه ما امروز در جامعه می‌بینیم، نه یک جهش جمعیتی یا تولد یک موج ساختگی، بلکه شکسته شدن دیوارهای ترس، اثرگذاری آگاهی‌رسانی نسل جدید و فراهم‌شدن بستر نسبی برای نفس کشیدن در جامعه‌ای است که حالا به‌کندی یاد می‌گیرد با پدیده‌های انسانی مواجهه‌ای خردمندانه داشته باشد.
غریبه‌ای که در آینه به دنبال خودش می‌گشت
آرمان نگهبان، جوانی 28سالهای است که هم اینک تحصیلات خود را در مقطع کارشناسی ارشد روانشناسی تربیتی در دانشگاه علامه طباطبایی به پایان رسانده است و اکنون در حوزه‌های تخصصی روانشناسی فعالیت می‌کند. آرمان از روزهای دور کودکی خاطراتی دارد که طعم رنج و غربت می‌دهند. او از همان سالهای نخستین، میان کالبد جسمانی خود به عنوان یک دختر و روان درونی‌اش شکافی عمیق احساس می‌کرد. او با صدایی که هنوز طنین آن روزهای سخت را در خود دارد به «هفت‌صبح» می‌گوید: «هیچ‌وقت نمی‌تونستم اون جسم رو بپذیرم. از وقتی یادم میاد همیشه باهاش اذیت بودم.»
آرمان سالهای متمادی کوشید تا این عدم تطابق درونی را انکار و سرکوب کند و برای فرار از این واقعیت، به دنیای کتاب‌ها، تحصیلات تکمیلی، کار طاقت‌فرسا و موفقیت‌های اجتماعی پناه برد. او با تمام توان درس می‌خواند و کار می‌کرد تا شاید درخشش دستاوردهای اجتماعی، سایه سنگین هویت درونی‌اش را محو کند، اما این راهکار دفاعی، درمانی همیشگی نبود. هویت واقعی انسان، حقیقتی سمج‌تر و عمیق‌تر از آن است که پشت هیچ مدرک تحصیلی، مقاله یا مشغله روزمره‌ای پنهان بماند. حال درونی او با خودش خوب نبود تا این که سرانجام پس از سال‌ها کشمکش فرساینده، تصمیمی بزرگ گرفت. او انتخاب کرد تا در پوست واقعی خود زندگی کند، حتی اگر این انتخاب به قیمت گذشتن از توفان‌های سهمگین تمام شود. و اینگونه بود که تصمیم به تغییر جنسیت گرفت و آرمان امروز خلق شد.
وقتی ساده‌ترین امور به میدان مین تبدیل می‌شوند!
برای بسیاری از انسان‌ها، امور پیش‌پاافتاده روزمره، بدیهی‌ترین حقوق زندگی به شمار می‌روند. اما آرمان و هم‌مسیرانش از همان ابتدا می‌دانند که بعد از تغییر جنسیت ( تطابق جنسیت) برای ساده‌ترین حقوق انسانی باید بجنگند. او از چالش‌های ملموس و روزمره‌ای می‌گوید که شاید به چشم افراد عادی نیاید: استفاده از سرویس‌های بهداشتی عمومی، حضور در اماکن مذهبی، نشان دادن گواهینامه رانندگی به پلیس، مراجعه به بانک برای انجام کارهای ساده، بهره‌مندی از خدمات بیمه تأمین اجتماعی و پیدا کردن کار مناسب.
او از روزهای سختی می‌گوید که تغییر نکردن مدارک هویتی، زندگی او را فلج کرده بود. او در کنکور دکترا رتبه درخشان ۶۴ را کسب کرده بود، اما چون مدارک قبلی ( که وی را دختر معرفی می‌کرد) و پوشش و استایل جدیدش که مرد بود با هم همخوانی نداشت و نمی‌توانست با پوشش واقعی خود در جلسه مصاحبه حاضر شود، اصلاً به مصاحبه نرفت و ناچار از ادامه مسیر انصراف داد؛ او این تجربه را «خیلی دردناک» و مانعی ویرانگر در مسیر شکوفایی علمی‌اش می‌داند. او حتی برای گرفتن پروانه کار مشاوره روانشناسی به دلیل عدم تطابق مدارک با موانع فرساینده‌ای روبه‌رو شد که به سختی آنها را پشت سر گذاشت.
در کنار این موانع ساختاری، قضاوت‌های فردی دیگران نیز روح و روان فرد را می‌خراشند؛ از دستفروشی در کنار خیابان که از پشت شیشه خودرو در واکنش به هویت او دادوفریاد راه انداخت و به وی توهین کرد، تا درهای بسته‌ای که خدمات بانکی را بر او دشوار می‌کردند. با وجود همه این زخم‌ها، او با قدرشناسی از برخوردهای آگاهانه و انسان‌دوستانه‌ای یاد می‌کند که در کوران این مشکلات، بارقه‌های امید را در دلش زنده نگه داشته‌اند.
از توفان سهمگین اضطراب تا آرامش نسبی پس از تطبیق جنسیت
تصمیم به تطبیق جنسیت برای آرمان لحظه‌ای تاریخی و پر از تناقض بود؛ لحظه‌ای که در آن «شوق و شعف بسیار زیاد» و «اضطراب بسیار بسیار زیاد» دست در دست هم داشتند. او به یاد می‌آورد که این تصمیم نه یک هوس زودگذر، که پاسخی به نیازی عمیق، ریشه‌دار و حیاتی بود. جراحی تطبیق جنسیت، تحمل «بیهوشی‌های سخت» و عوارض جسمی پس از آن، راه آسانی نبود؛ اما او توانست از این گذرگاه دردناک عبور کند.
با این وجود آرمان صراحتاً با توجه به تجارب خودش یادآور می‌شود: «پس از تطبیق، همه مشکلات تمام نمی‌شه.» البته وی براین نکته تاکید می‌کند که بعد از این عمل جراحی و تغییر اوضاع کاملاً به‌صورت ملموس بهتر می‌شود و فرد به صلح نسبی با تن خود می‌رسد، اما چالش‌های روانی، عاطفی و اجتماعی همچنان به شکل‌های گوناگون باقی می‌مانند. او به کسانی که در تردیدند توصیه اکید می‌کند که این تصمیم باید از دل فرد و پایدار و عمیق باشد، نه از فشار محیط، روابط عاطفی موقت، خواست خانواده یا عوامل هیجانی زودگذر. او هشدار می‌دهد که تصمیم زودهنگام یا نادرست، ممکن است به نتیجه مطلوبی منجر نشود.
آرمان می‌گوید اگر به گذشته و به کودکی و نوجوانی‌اش باز می‌گشت، از خودش می‌خواست که خود را سرکوب نکند، درباره آنچه در درونش می‌بیند حرف بزند و آن را به رسمیت بشناسد؛ و به او می‌گفت: «به اون چیزی که دوست داری می‌رسی، روزهای بهتری در انتظار توست.»
روایت‌های ناگفته از مسیرهای پرالتهاب
روایت آرمان نگهبان اگرچه با بارقه‌های امید و همراهی خانواده همراه بود، اما در عین حال بیانگر حقیقتی تلخ در جامعه ماست. اینکه همه انسان‌ها در این مسیر دشوار به همان اندازه خوش‌شانس نیستند. تاروپود شبکه‌های اجتماعی پر از صداهایی‌ست که از اعماق تنهایی بر می‌خیزند. «پ.ز» در یکی از شبکه‌های مجازی نوشته است: «ان‌شاءالله روزی برسد که پدرم حامی من بشود و کمکم کند برای تطبیق جنسیت». خانم پ نیز نوشته است: «خدایا کاش به من هم مجوز بدهند.»
در کنار این رنج‌های عاطفی، موانع قانونی و قضایی نیز موانع مهم و سختی در برابر این افراد هستند. موضوعی که «ش.د» در مورد آن در فضای مجازی نوشته است: «یک سال دوره روان‌درمانی را گذراندم. دادگاه و پزشکی قانونی هم رفتم. آخرش کمیسیون پزشکی قانونی تشکیل دادند و آنجا مجوز تغییر جنسیت را ندادند.»
با وجود همه این زخم‌ها و سدهای ساختاری، هنگامی که فرد از توفان عبور می‌کند و به آرامش می‌رسد، تصویری دگرگونه از زندگی جوانه می‌زند. «ت.ن» در فضای مجازی از تجربه شخصی خود در این زمینه سخن می‌گوید و می‌نویسد: «حدود ۴ سال از عمل‌هایم می‌گذرد. هر بار که حرف از عمل‌هایم می‌شود فقط خاطرات قشنگ دارم که بگویم و زندگی که بعد از عمل کاملاً عوض شد. خودم هم نمی‌دانم چه طور چنین عمل سنگینی برایم آنقدر آسان و قشنگ بود. اگر زخم‌هایم را نمی‌دیدم، باورم نمی‌شد که عمل‌هایم به طور کامل انجام شده است.» این توصیف نشان می‌دهد دسترسی به هویت راستین چه نیروی عظیمی به انسان می‌بخشد. اگر زنجیرهای پیش‌داوری از سر راه برداشته شوند، انسان‌ها می‌توانند به آرامش پایدار برسند و چهره واقعی خود را در آینه زندگی بدون هیچ نقابی تماشا کنند.
چالشی به نام هزینه‌های نجومی جراحی
یکی از رایج‌ترین سوالات مراجعه کنندگان این است که هزینه جراحی تغییر جنسیت دقیقا چقدر می‌شود. براساس بررسی و جستجوی خبرنگار «هفت‌صبح» پاسخ این سوال بدون معاینه و مشخص شدن نوع جراحی امکان پذیر نیست، چرا که عوامل مختلفی در مورد آن دخیل هستند.
برای مثال، برخی افراد ممکن است تنها به جراحی قفسه سینه نیاز داشته باشند، در حالی که فرد دیگری علاوه بر جراحی تناسلی، به اقدامات تکمیلی مانند جراحی سینه، اصلاح فرم صورت یا سایر جراحی‌های مرتبط نیاز داشته باشد. بنابراین قیمت نهایی برای هر فرد به صورت اختصاصی تعیین می‌شود.از طرف دیگر، قیمت اعلام شده توسط یک مرکز درمانی ممکن است فقط مربوط به دستمزد جراح باشد و هزینه‌های بیمارستان، بیهوشی، آزمایش‌ها، داروها و ویزیت‌های بعد از عمل را شامل نشود.
اما بررسی‌های «هفت‌صبح» نشان می‌دهد که هزینه ساده‌ترین نوع عمل‌های جراحی تطبیق جنسیت از حدود 500 میلیون شروع می‌شود و گاها براساس نوع و اهمیت عمل و تبحر پزشک، هزینه‌های بیمارستان، مدت بستری شدن و هزینه‌های مشاوره‌های روانشناسی و آزمایش‌ها و...تا چند میلیارد تومان هم می‌رسد! هزینه‌ای که قطعا بسیاری از افراد خواهان عمل جراحی‌های تطبیقی و تغییر جنسیت و خانواده‌های آنها را با مشکلاتی جدی و حتی بازدارنده مواجه خواهد کرد.
سوال بعدی هر ترنسی که به دنبال تغییر جنسیت باشد قطعا این خواهد بود که آیا بیمه هزینه جراحی را پرداخت می‌کند؟ براساس گفته کارشناسان بیمه به «هفت‌صبح» پوشش بیمه‌ای جراحی‌های تایید کننده جنسیت بستگی به قوانین و نوع بیمه، قرارداد مرکز درمانی و شرایط پرونده بیمار دارد و نمی‌توان یک حکم واحد برای همه افراد صادر کرد.
حتی در کشورهایی که بخشی از این خدمات تحت پوشش قرار می‌گیرد، ممکن است برخی جراحی‌ها یا اقدامات تکمیلی شرایط متفاوتی برای پرداخت داشته باشند. مطالعات مربوط به بیمه نیز نشان می‌دهند که میزان پوشش و شرایط تایید خدمات بین بیمه‌ها متفاوت است.در ایران نیز علاوه بر موضوعات درمانی، ممکن است فرد با مراحل قانونی و اداری مرتبط با فرآیند تغییر جنسیت مواجه شود. بنابراین بهتر است متقاضی تغییر و تطبیق جنسیت پیش از شروع درمان، درباره مدارک مورد نیاز و پوشش هزینه‌های احتمالی بیمه خود تحقیق و پرس و جوی دقیقی داشته باشد .
از انکار تا پذیرش خانواده
وقتی موضوع هویت فرزند در خانواده مطرح می‌شود، فضای خانه دچار ملتهب‌ترین لحظات می‌شود. آذین واکنش والدین را به مراحل سوگ تشبیه می‌کند: انکار، خشم نسبت به خود، مدرسه، محیط یا جامعه، چانه‌زنی و سرانجام سازگاری. او به افراد ترنس توصیه می‌کند که از چانه‌زنی و جست‌وجوی والدین دچار فروپاشی هیجانی نشوند؛ والدین حق دارند با نظر یک یا چند متخصص قانع نشوند و نظر دیگری را جویا شوند، اما باید به سراغ متخصصانی بروند که دانش و پشتوانه علمی کافی دارند، نه کسانی که سردرگمی‌ها را بیشتر می‌کنند.
انتظار نهایی او از خانواده، عبور از بحران و رسیدن به مرحله همراهی و پشتیبانی است؛ چرا که حمایت خانواده عامل حیاتی برای انگیزه و امکان ساختن زندگی پویا و سازنده است و قطع این حمایت می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد. اگر خانواده پشت فرزند خود را خالی کند، او در برابر آسیب‌های سهمگین اجتماعی بسیار آسیب‌پذیر خواهد شد. حمایت والدین به این جوانان انگیزه می‌دهد تا به جای انزوا، مسیر شکوفایی استعدادهای خود را دنبال کنند.
مسیر قانون، پیچیدگی جراحی‌ها و ضرورت اعتدال در زمان‌بندی
آذین در ادامه با اشاره به مسیری که افراد ترنس پیش روی خود دارند می‌گوید که این سفر شبیه سفری‌ست که نقطه پایانش از پیش تعیین‌شده یا ثابت نیست؛ هدف نهایی، رسیدن فرد به آرامش جسمی، روان‌شناختی و اجتماعی‌ست. این آرامش ممکن است پیش از مداخلات هورمونی، پس از آنها و پیش از جراحی یا در نهایت پس از جراحی‌های دستگاه تناسلی حاصل شود. بنابراین، نباید یک دستورالعمل خشک و یکسان برای همه صادر کرد.
با این حال اما به اعتقاد او، رویه‌های قانونی و اجرایی کشور نیز در مورد تطبیق یا تغییر جنسیت با چالش‌هایی روبه‌روست:«در کشور ما قانون مدون و ویژه‌ای درباره ترنس‌جنسیت وجود ندارد و کارها عموماً براساس تصمیم مراجع قضایی یا دیدگاه قضات و رویه‌های قضایی پیش می‌رود. یعنی در شهرها و استان‌ها، مراحل عمل جراحی و صدور مجوز برای آنها ممکن است به صورت سلیقه‌ای انجام شود. این در حالی است که در دنیا، راهنماهای بین‌المللی بالینی وجود دارند که ضمن انعطاف‌پذیری به خاطر تفاوت‌های فرهنگی، بر احتیاط در گام‌های غیرقابل‌بازگشت تأکید می‌کنند».
آذین هشدار می‌دهد که مسیرتطبیق جنسیت نباید با عجله طی شود کمااینکه برای صدور مجوز عمل تغییر جنسیت فرد ترنس متقاضی باید چیزی حدود 3 سال تحت نظر روانشناسان و متخصصان مورد تایید این حوزه باشند، اما در عین حال زمان‌بندی نیز نمی‌تواند نامحدود باشد؛ چرا که هویت جنسیتی بخش بنیادی از هستی انسان است و تا زمانی که فرد به آرامش نسبی نرسد، سایر ابعاد زندگی‌اش مانند تحصیل، شغل، ازدواج و جایگاه اجتماعی در حالت تعلیق و بلاتکلیفی باقی می‌مانند.
شفقت؛ پل طلایی میان انسان‌ها و جامعه
آرمان نگهبان امروز با نگاهی پخته، آرام و رها از خشم گذشته به مسیر طی‌شده می‌نگرد. او اگرچه ابتدا از طولانی بودن و پیچیدگی پروسه‌های قانونی و پزشکی گلایه‌مند بود، اما اکنون صبر قانونی را برای پختگی تصمیم‌ها ضروری می‌داند، هرچند خواستار ارزیابی‌های روان‌پزشکی عمیق‌تر و تخصصی‌تر است.
پیام مهم آرمان به جامعه، دعوتی ساده اما تکان‌دهنده است: «شفقت». او شفقت را نه ترحم، که «دیدن رنج دیگری و تلاش برای کاهش آن» معنا می‌کند. از نگاه او، اگر افراد جامعه درباره پدیده‌ای اطلاعات کافی ندارند، نباید گارد بگیرند و به نفرت‌پراکنی روی آورند؛ بلکه باید به مطالعه منابع علمی و معتبر بپردازند. او یادآور می‌شود که همه انسان‌ها در این جهان با سختی‌ها و رنج‌های گوناگون دست‌وپنجه نرم می‌کنند و سزاوار آنند که با هم مهربان‌تر باشند.
در جامعه‌ای که گاه از قضاوت‌های شتاب‌زده لبریز است، روایت رنج و صبوری آرمان و آرمان‌ها و تحلیل‌های کارشناسانی مانند دکترآذین، یادآور یک حقیقت هستند که انسان‌ها، پیش از هر برچسب، جنسیت، نام و عنوانی، در جستجوی آرامش، پذیرش و حق حیات‌اند؛ حقی برای زیستن در آینه‌ای که تصویر واقعی درون را بدون ترس و تحریف بازنشر می‌کند. در این مسیر قطعا کار فرهنگی مستمر، آموزش صحیح از دوران مدرسه و نقش‌آفرینی آگاهانه رسانه‌ها، ابزارهایی حیاتی هستند که می‌توانند بستر زیستی امن را برای تمامی اعضای جامعه فراهم سازند تا هیچ‌کس به جرم تفاوت، به حاشیه رانده نشود.
واکاوی ریشه‌های ملال جنسیتی
اما شاید هیچ کس مانند دکتر سید علی آذین متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی و فلوی کمیته اروپایی پزشکی جنسی و سایکو-سکسولوژیست به عنوان کسی که متخصص بررسی پیوندهای روانی و ذهنی در مسائل جنسی است در گفت‌وگو با روزنامه «هفت‌صبح» با نگاهی بالینی و موشکافانه بر چالش‌های این مسیر پرتو می‌افکند. به گفته او، بسیاری از خانواده‌ها در مواجهه با فرزند ترنس خود دچار شوک می‌شوند و گمان می‌کنند ملال جنسیتی نتیجه تغییر مدرسه، ورود به محیط جدید، فضای مجازی یا دوستی‌های تازه است؛ اما اخذ شرح‌حال دقیق و موشکافانه از فرد و والدین، معمولاً سرنخ‌هایی از دوران کودکی را آشکار می‌کند.
نشانه‌هایی که والدین ممکن است در آن سال‌ها از سر ناآگاهی، ترس یا انکار، نادیده گرفته باشند.آذین که سال‌هاست با افراد ترنس سروکار دارد و به آنها مشاوره می‌دهد و درعین حال کمک می‌کند تا به خواسته‌شان برسند، تأکید می‌کند که ملاک‌های تشخیصی «ملال جنسیتی» - نارضایتی از جنیست - حاصل دهه‌ها پژوهش علمی و بالینی روی هزاران انسان در سراسر جهان است و هرگز امری سلیقه‌ای، فردی یا مد روز نیست. این ارزیابی توسط تیم‌های تخصصی چندرشته‌ای انجام می‌شود تا کمبود‌‌های احتمالی مانند افسردگی، اضطراب یا سایر اختلالات روان‌شناختی از مسیر اصلی تشخیص تفکیک شوند. مداخلات پزشکی، هورمونی و جراحی نیز هرگز دفعی نیستند، بلکه گام‌به‌گام، بسیار حساب‌شده و با احتیاط کامل پیش می‌روند.
