کتاب‌های درسی در پیچ و خم یک توزیع نامعلوم
یک عضو شورای مرکزی سازمان معلمان ایران تأکید می‌کند بررسی تأخیرها باید کل زنجیره توزیع را دربرگیرد و مسئولیت‌ها بدون بررسی به گردن مدارس نیفتد
هفت صبح| با گذشت نزدیک به یک ماه از آغاز سال تحصیلی، هنوز بعضی دانش‌آموزان کتاب‌های درسی‌شان را دریافت نکرده‌اند. دانش‌آموزانی که خانواده‌هایشان هزینه کتاب‌ها را پرداخت کرده‌اند اما در کلاس درس ناچارند از جزوه و یادداشت‌های معلم استفاده کنند. در همین حال، گزارش‌هایی از فروش کتاب‌های درسی در بازار آزاد منتشر شده است. کتاب‌هایی که به گفته برخی فروشندگان، نسخه اصلی و چاپ آموزش‌وپرورش هستند. این وضعیت یک پرسش جدی را پیش روی خانواده‌ها قرار می‌دهد: چرا بعضی دانش‌آموزان هنوز کتاب ندارند، اما همین کتاب‌ها در بازار فروخته می‌شوند؟
مسئولان آموزش‌وپرورش از توزیع بخش عمده کتاب‌های چاپ‌شده خبر می‌دهند، اما هنوز مشخص نیست کتاب‌های نرسیده به دست دانش‌آموزان کجا مانده‌اند و کتاب‌های عرضه‌شده در بازار آزاد از چه مسیری به فروشندگان رسیده‌اند. در این میان، خانواده‌ها و دانش‌آموزان با پرسش‌هایی روبه‌رو هستند که پاسخی روشن برای آنها دریافت نکرده‌اند. نه معلوم است مسئولیت این وضعیت دقیقا بر عهده کدام بخش است و نه کسی پاسخ روشنی درباره سرنوشت کتاب‌ها می‌دهد. نزدیک به یک ماه از آغاز سال تحصیلی گذشته، اما همچنان کسی پاسخگو نیست.
کتاب‌ها کجا مانده‌اند؟
با شروع سال تحصیلی، همه دانش‌آموزان کتاب‌هایشان را به‌موقع تحویل نگرفتند. در روزهای ابتدایی مهر ۱۴۰۵، از چند شهر خبر رسید که کتاب‌های درسی هنوز به دست بعضی دانش‌آموزان نرسیده است. در اسلامشهر، دماوند، خرم‌آباد و چابهار، گزارش‌هایی از تاخیر در تحویل کتاب‌ها منتشر شد. بعضی دانش‌آموزان هم تا زمان رسیدن کتاب‌هایشان، درس‌ها را از روی نسخه‌های دیجیتال دنبال می‌کردند یا مطالب موردنیازشان را چاپ می‌کردند.
در پردیس برخی هنرستان‌ها هنوز همه کتاب‌های درسی را به دست هنرجویان نرسانده‌اند. گرچه مسلما آمار سردرگمی در این خصوص بسیار بیشتر از این شهرها است. سال گذشته نیز دو کتاب «هوش‌مصنوعی» و «تهیه‌نقشه‌ها» اصلا به دانش‌آموزان تحویل داده نشد. این مشکل به امسال محدود نمی‌شود. هنرجویان بدون این کتاب‌ها درس خواندند و امتحان دادند. یعنی باید مطالب درسی را یاد می‌گرفتند، بی‌آنکه کتابی در اختیار داشته باشند.
در کرمان هم تعدادی از دانش‌آموزان با وجود ثبت سفارش و پرداخت هزینه، تا نیمه دوم مهر همه کتاب‌هایشان را دریافت نکرده بودند. مسئولان آموزش‌وپرورش استان اعلام کردند که بخشی از کتاب‌ها به دلیل تغییرات محتوایی یا تاخیر در ارسال از سوی وزارتخانه هنوز به استان نرسیده است. در هرمزگان نیز تاخیر در تحویل کتاب‌های پایه پنجم ابتدایی خبرساز شد. هرچند آموزش‌وپرورش استان اعلام کرد این کتاب‌ها دوم مهر برای توزیع به مدارس فرستاده شده‌اند.
این اتفاق‌ها در حالی رخ می‌دهد که برای سال تحصیلی 1406-1405، تعداد ۱۶۴ میلیون جلد کتاب در ۹۳۶ عنوان چاپ شده است. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی نیز از توزیع بیش از ۹۹درصد کتاب‌های چاپ‌شده خبر داده است. با این حال، گروهی از دانش‌آموزان هنوز همه کتاب‌هایشان را دریافت نکرده‌اند. اینجاست که پرسش اصلی مطرح می‌شود: کتاب‌هایی که به دست دانش‌آموزان نرسیده‌اند، کجا مانده‌اند؟ هنوز چاپ نشده‌اند، در مسیر توزیع هستند یا به مدرسه رسیده‌اند اما تحویل داده نشده‌اند؟
برای خانواده‌هایی که هزینه کتاب‌ها را از طریق سایت «مای‌مدیو» پرداخت کرده‌اند، این انتظار وقتی دشوارتر می‌شود که هنگام مراجعه به مدرسه با درخواست پرداخت مبلغ دیگری روبه‌رو شوند. آنها سفارش داده‌اند، هزینه را پرداخته‌اند و انتظار دارند فرزندشان کتاب‌هایش را به‌موقع تحویل بگیرد. نه اینکه برای دریافت کتاب‌ها با هزینه‌ای تازه روبه‌رو شود. در چنین شرایطی، خانواده‌ها حق دارند بدانند چرا کتاب‌ها به‌موقع به دست دانش‌آموزان نمی‌رسد و اگر مبلغ دیگری مطالبه می‌شود، این پول دقیقا بابت چیست.
کتاب‌های گمشده، سر از بازار درمی‌آورند؟
وقتی خانواده‌ای هزینه کتاب‌های درسی را پرداخت کرده، اما فرزندش هفته‌ها بدون کتاب در کلاس می‌ماند، مشاهده همان کتاب‌ها در بازار آزاد، پرسشی جدی ایجاد می‌کند. کتابی که باید از مسیر رسمی به دست دانش‌آموز برسد، چگونه سر از مغازه‌های فروش کتاب درمی‌آورد؟
این موضوع در مهرماه ۱۴۰۵، پس از انتشار گزارشی درباره فروش کتاب‌های درسی در محدوده میدان انقلاب تهران، دوباره مورد توجه قرار گرفت. در این خصوص برخی از فروشندگان اعلام می‌کنند که همه کتاب‌های پایه‌های دهم، یازدهم و دوازدهم در رشته‌های مختلف را دارند و برخی مدعی‌اند کتاب‌هایی که می‌فروشند، نسخه اصلی چاپ آموزش‌وپرورش است. در مقابل، وزیر آموزش‌وپرورش اعلام کرده از این موضوع اطلاع نداشته و ادعای خروج کتاب‌های چاپ این وزارتخانه به بازار آزاد را تایید نمی‌کند.
البته موضوع فقط وجود کتاب در بازار آزاد نیست. فقدان پاسخ روشن درباره مسیر حرکت کتاب‌هاست. اگر کتاب‌ها از شبکه رسمی توزیع خارج شده‌اند، باید مسیر خروج و مسئولیت افراد دخیل مشخص شود. اگر هم کتاب‌های موجود در بازار از چاپ فایل‌های الکترونیکی یا منابع دیگری آمده‌اند، لازم است این موضوع شفاف شود تا میان فروش نسخه‌های غیراصلی و خروج کتاب‌های اصلی از شبکه توزیع تفاوت گذاشته شود.
کتاب درسی با دو فیش پرداخت!
ماجرای کتاب‌های درسی برای بعضی خانواده‌ها با ثبت سفارش و پرداخت هزینه در مای‌مدیو تمام نمی‌شود. گاهی درست در زمان تحویل کتاب‌هاست که خانواده‌ها با درخواست تازه‌ای روبه‌رو می‌شوند. درخواستی که انتظارش را نداشته‌اند و برایشان این سوال را به وجود می‌آورد که اگر هزینه کتاب‌ها را قبلا پرداخت کرده‌اند، پول دیگری که از آنها خواسته می‌شود بابت چیست؟
رویا مادر یک دانش‌آموز در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که ثبت سفارش کتاب‌های درسی معمولا از اردیبهشت آغاز می‌شود و خانواده‌ها تا پایان خرداد فرصت دارند سفارش فرزندانشان را ثبت کنند. به همین دلیل، آنها هم مانند سال‌های گذشته، در خرداد امسال وارد سامانه مای‌مدیو شدند، کتاب‌های موردنیاز پسرشان را سفارش دادند و هزینه اعلام‌شده را پرداخت کردند.
به تصور آنها، با انجام این مراحل، کار تهیه کتاب‌ها برای سال تحصیلی جدید تمام شده بود و پسرشان می‌توانست در آغاز سال تحصیلی کتاب‌هایش را از مدرسه تحویل بگیرد.اما هنگام مراجعه برای دریافت کتاب‌ها، ماجرا مطابق انتظار پیش نرفت. رویا می‌گوید که مسئولان مدرسه از پسرش خواستند فیش پرداخت را ارائه کند. او نیز فیش پرداخت مای‌مدیو را که مبلغ آن حدود ۶۰۰ هزار تومان بود، به مدیر نشان داد اما این فیش برای تحویل کتاب‌ها کافی نبود.
به گفته رویا، مدیر مدرسه اعلام کرد که باید فیش واریز دو میلیون تومان به حساب مدرسه را هم ارائه کنند. این در حالی بود که خانواده ابتدا هزینه کتاب‌ها را از طریق سامانه پرداخت کرده بودند، اما حالا با مبلغ دیگری روبه‌رو شده بودند. مبلغی که پرداخت آن، شرط تحویل کتاب‌ها بود. رویا می‌گوید در نهایت خانواده این مبلغ را هم پرداخت کردند و پس از آن کتاب‌ها را به پسرش تحویل داده شد.
کتاب‌های دیررس
مشکل خانواده‌ها فقط به هزینه‌هایی که هنگام تحویل کتاب‌ها از آنها مطالبه می‌شود، محدود نیست. بعضی والدین می‌گویند با وجود پرداخت به‌موقع هزینه کتاب‌های درسی، فرزندانشان هفته‌ها منتظر مانده‌اند تا کتاب‌ها به دستشان برسد.محسن، پدر یک دختر دانش‌آموز دبیرستانی، یکی از این والدین است که در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که با وجود پرداخت هزینه در زمان اعلام‌شده از سوی مدیر مدرسه، دخترش در مهرماه نتوانست همه کتاب‌های درسی‌اش را یک‌جا تحویل بگیرد.
وی می‌گوید همان روزی که مدیر مدرسه اعلام کرد، پول کتاب‌ها را پرداخت کردیم. اما کتاب‌ها هفته دوم مهر به دست بچه‌ها رسید. تازه همان موقع هم همه کتاب‌ها کامل نبود. به دخترم گفتند سه تا از کتاب‌ها تمام شده و باید منتظر بماند. این سه کتاب را هفته سوم مهر به او دادند، اما دو تا از کتاب‌هایش هنوز هم به دستش نرسیده است.
به گفته این پدر، با گذشت چند هفته از آغاز سال تحصیلی، دخترش همچنان دو کتاب درسی را در اختیار ندارد. در حالی که خانواده هزینه کتاب‌ها را در موعد مقرر پرداخت کرده است.
کتاب، گروگان مشکلات مالی؟
پشت تاخیر در تحویل کتاب‌ها و درخواست مبالغ اضافه از خانواده‌ها، پرسش‌هایی درباره نحوه توزیع کتاب و وضعیت مالی مدارس وجود دارد. حل این مشکلات، هم شفافیت در عملکرد آموزش‌وپرورش را می‌خواهد و هم حمایت از حقوق دانش‌آموزان و خانواده‌ها.
میلاد نوروزی، عضو شورای مرکزی سازمان معلمان ایران در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که برای بررسی مشکل تحویل کتاب‌های درسی، نباید بدون بررسی همه جوانب، تمام تقصیرها را به گردن مدارس انداخت. به گفته او، ثبت سفارش، پرداخت هزینه، تخصیص و توزیع کتاب، مراحل مختلفی دارد که بخش‌های گوناگون آموزش‌وپرورش در آن نقش دارند. گاهی مشکلات سامانه، تغییر مدرسه یا رشته دانش‌آموز و تاخیر در ثبت اطلاعات باعث می‌شود کتاب‌ها به‌موقع به دست دانش‌آموزان نرسد. البته عملکرد مدرسه هم باید بررسی شود.
او تاکید می‌کند اگر خانواده‌ای هزینه کتاب‌های درسی را از طریق سامانه رسمی پرداخت کرده باشد، نباید برای دریافت همان کتاب‌ها دوباره پولی از او گرفته شود. مگر اینکه تغییری در سفارش یا قیمت مصوب کتاب‌ها اتفاق افتاده باشد که در این صورت هم باید علت و جزئیات آن روشن باشد.
نوروزی با اشاره به مشکلات مالی مدارس می‌گوید بعضی مدیران برای تامین هزینه‌های جاری مدرسه با دشواری‌های جدی روبه‌رو هستند، اما این مشکلات نباید از جیب خانواده‌ها جبران شود. به گفته او، بر اساس ماده ۱۳۳ آیین‌نامه اجرایی مدارس، دریافت اجباری وجه خارج از موارد قانونی ممنوع است و کمک‌های مالی خانواده‌ها نباید شرط تحویل کتاب‌های درسی باشد.
او مسئولیت اصلی پاسخ‌گویی درباره تاخیر و ناهماهنگی در روند توزیع کتاب‌ها را متوجه وزارت آموزش‌وپرورش می‌داند و معتقد است این وزارتخانه باید مشخص کند سفارش هر دانش‌آموز در چه مرحله‌ای قرار دارد و علت نرسیدن کتاب‌ها چیست. خانواده‌ها نباید برای پیگیری مشکلات سامانه یا توزیع کتاب، وقت و هزینه بیشتری صرف کنند یا برای انجام این کار از محل کارشان مرخصی بگیرند.
این عضو شورای مرکزی سازمان معلمان ایران همچنین یادآور می‌شود مبلغ کتاب‌های درسی ممکن است در مقایسه با دیگر هزینه‌های زندگی چندان زیاد به نظر نرسد، اما برای خانواده‌هایی که چند فرزند دانش‌آموز دارند یا با مشکلات معیشتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، همین هزینه هم اهمیت زیادی دارد به‌ویژه اگر مجبور شوند آن را دوباره بپردازند.نوروزی با اشاره به رسم اهدای کتاب‌های استفاده‌شده از سوی خانواده‌های برخوردار به دانش‌آموزان نیازمند، این کار را اقدامی ارزشمند برای ترویج همدلی می‌داند، اما می‌گوید نباید شرایط به‌گونه‌ای باشد که بعضی دانش‌آموزان برای تامین کتاب‌های درسی خود به کمک دیگران وابسته بمانند.
به اعتقاد او، عدالت آموزشی یعنی وضعیت اقتصادی خانواده تعیین نکند که دانش‌آموز چه زمانی و با چه امکاناتی درس بخواند. کمک‌های مردمی می‌توانند موثر باشند، اما نباید جای مسئولیت دولت در تامین امکانات آموزشی را بگیرند.این معلم شفاف‌سازی را نخستین قدم برای حل این مشکل می‌داند و می‌گوید آموزش‌وپرورش باید اعلام کند چه تعداد دانش‌آموز با وجود ثبت سفارش و پرداخت هزینه، کتاب‌هایشان را دریافت نکرده‌اند و دلیل این اتفاق چه بوده است. همچنین اگر مشخص شود مدرسه‌ای برخلاف مقررات وجهی دریافت کرده، باید موضوع بررسی و در صورت احراز تخلف، پول به خانواده‌ها بازگردانده شود.
این کارشناس آموزشی در عین حال تاکید می‌کند که نباید مشکلات مالی مدارس را نادیده گرفت. آموزش‌وپرورش باید منابع کافی در اختیار مدارس قرار دهد و هم‌زمان مراقب باشد هیچ دانش‌آموزی به دلیل مشکلات مالی یا اداری از دریافت کتاب‌های درسی و ادامه تحصیل محروم نماند.او همچنین در مورد چالش‌هایی مانند دیررسیدن کتاب‌ها به دانش‌آموزان و فروش آنها در بازار آزاد نیز می‌گوید: همکاران معلم ما در برخی از مدارس هم چنین مواردی را گزارش می‌دهند. به هر حال در عمل وظیفه نظارت بر توزیع کتاب‌ها به طور مستقیم با آموزش و پرورش است. اینکه دانش‌آموزان تا یک ماه بعد از آغاز سال تحصیلی کتاب نداشته باشند اصلا قابل توجیه نیست.
آخر دانش‌آموزی که از ابتدای درس نمی‌تواند آموزش‌های کتاب را دنبال کند چطور می‌تواند آن را بعد از چندین هفته جبران کند و خودش را به بقیه برساند؟ بنابراین آموزش و پرورش باید هم در این زمینه شفاف‌سازی کند و هم ضمن بازنگری در روند توزیع کتاب‌های درسی این چالش که چند سالی است سیستم آموزش ما را سرگردان کرده، برای همیشه ریشه‌یابی و حل کند تا حداقل در سال‌های بعد دیگر شاهد چنین مواردی نباشیم.
وقتی زنگ آخر می‌خورد
زنگ آخر به صدا درمی‌آید، بچه‌ها کیف‌هایشان را جمع می‌کنند و از کلاس بیرون می‌روند. اما برای بعضی از آنها، ماجرای کتاب‌های نرسیده هنوز تمام نشده است. فردا دوباره به مدرسه برمی‌گردند، سر کلاس می‌نشینند و باید درس‌هایی را دنبال کنند که شاید هنوز کتابشان را در اختیار ندارند.برای خانواده‌ها هم این قصه با تمام شدن یک روز مدرسه به پایان نمی‌رسد. آنها هزینه کتاب‌ها را پرداخته‌اند و انتظار دارند فرزندشان بدون دغدغه‌ای اضافه درس بخواند. شاید وقت آن رسیده باشد که زنگ پایان این انتظار هم به صدا دربیاید تا هیچ دانش‌آموزی برای یاد گرفتن، چشم‌انتظار کتابی نماند که باید از روز اول در کیفش قرار می‌گرفت.
