شهریههایی بزرگتر از عدد مصوب
بررسی میدانی «هفتصبح» از مدارس غیردولتی در محلههای مختلف تهران نشان میدهد هزینه مدارس غیردولتی فراتر از شهریه مصوب پیش میرود
هفت صبح، مرتضی مهدیزاده| بوی پاییز که به مشام میرسد، صدای مدرسه هم کمکم از دور شنیده میشود. زنگی که قرار است دوباره صبحها به صدا دربیاید، حیاطی که بعد از چند ماه خلوتی پر از دانشآموز شود و خانوادههایی که حالا باید انتخابشان را برای یک سال دیگر قطعی کنند. اسم مدرسهها در گفتوگوهای خانهها میچرخد. یکی از امکانات یک مدرسه تعریف میکند، دیگری از نظم و سابقهاش میپرسد و بعضیها چند گزینه را کنار هم میگذارند و مقایسه میکنند.
بعد نوبت به عددها میرسد. یک رقم برای شهریه، رقمهایی برای برنامههای مختلف و هزینههایی که ممکن است در طول سال به آن اضافه شوند. هرچه خانواده بیشتر درباره مدرسه میپرسد، تصویر کاملتری از انتخاب پیش رویش قرار میگیرد. تصویری که فقط با یک عدد ساخته نمیشود. اما آنچه خانواده هنگام انتخاب مدرسه میبیند، چقدر با هزینهای که در پایان یک سال پرداخت میکند فاصله دارد؟
سکانس اول؛ ورود به اتاق تاریک
برای اینکه بدانیم این عدد از کجا میآید، باید یک قدم عقبتر برویم. شهریه مدارس غیردولتی قرار نیست در هر مدرسه و به تشخیص مدیر یا موسس تعیین شود. شهریه مدارس غیردولتی هر سال بر اساس چارچوبی که آموزشوپرورش تعیین میکند، مشخص میشود و مدارس رقم پیشنهادی خود را اعلام میکنند. برای سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ نیز الگوی جدید شهریه به استانها ابلاغ شده است. این رقم با توجه به شاخصهای قانونی از جمله دوره تحصیلی، سطح آموزشی و پرورشی و برنامههای مدرسه، در کمیتههای تعیین شهریه بررسی و تصویب میشود و فرایند آن از طریق سامانه انجام میگیرد.روی کاغذ، پس یک رقم مشخص به عنوان شهریه مصوب وجود دارد اما هزینهای که خانواده در طول یک سال میپردازد، فقط به همین عدد ختم نمیشود.
شهریه در چهار گوشه تهران
بررسی میدانی «هفت صبح» از مدارس غیردولتی در محلههای مختلف تهران نشان میدهد فاصله میان رقم ثبتشده شهریه و مبلغی که خانواده در عمل برای تحصیل فرزندش میپردازد، در بعضی مدارس قابل توجه است. در این میان، موقعیت اقتصادی محله نیز یکی از عواملی است که روی رقم دریافتی مدارس اثر میگذارد.در یافتآباد، شادآباد و شهرک ولیعصر، رقمها همچنان پایینتر از بسیاری از محلههای برخوردار تهران است. در بررسیهای میدانی، شهریه سالانه دوره ابتدایی حدود ۹۶ تا ۱۰۸ میلیون تومان، متوسطه اول حدود ۱۲۰ تا ۱۳۸ میلیون تومان و متوسطه دوم حدود ۱۴۴ تا ۱۶۲ میلیون تومان است.
در این محدودهها، بهدلیل شرایط اقتصادی و قدرت خرید متفاوت خانوارها، مدارس معمولا شهریههای پایینتری نسبت به مدارس مناطق برخوردارتر دریافت میکنند. با این حال، همین رقمها نیز نسبت به سالهای گذشته افزایش قابل توجهی داشتهاند. بهطوری که شهریه ابتدایی برخی مدارس که دو سال قبل حدود ۳۶ میلیون تومان و سال گذشته حدود ۵۲ میلیون تومان بوده، امسال به محدوده ۹۶ تا ۱۰۸ میلیون تومان رسیده است.
در تهرانپارس، رقمها بالاتر میروند. بررسیهای میدانی برای دوره ابتدایی حدود ۱۵۶ تا ۱۸۰ میلیون تومان، متوسطه اول حدود ۲۰۴ تا ۲۲۸ میلیون تومان و متوسطه دوم حدود ۲۵۲ تا ۲۸۸ میلیون تومان را نشان میدهد. در یکی از مدارس این محدوده، رقم پرداختی برای دانشآموز سال آخر دبیرستان به حدود ۲۶۴ میلیون تومان رسیده است. در حالی که همین رقم دو سال قبل حدود ۶۰ میلیون و سال گذشته حدود ۸۰ میلیون تومان بوده است. در منطقه ۴ تهران نیز برای پایه ششم، رقم اولیه ۲۵۲ میلیون تومان اعلام شده و در نهایت مبلغ پرداختی با تخفیف به حدود ۲۱۶ میلیون تومان رسیده است. در بررسی سایر مقاطع این محدوده، رقمهای حدود ۲۱۶ تا ۲۴۰ میلیون تومان برای متوسطه اول و حدود ۲۵۲ تا ۲۷۶ میلیون تومان برای متوسطه دوم نیز دیده میشود.
در مناطق شمالیتر، فاصله عددها بیشتر میشود. در نیاوران و زعفرانیه، مدارس خاص و بینالمللی وارد محدودهای از شهریه شدهاند که با ارقام معمول مدارس غیردولتی قابل مقایسه نیست. بررسیها نشان میدهد شهریه برخی از این مدارس از حدود ۴۰۰ میلیون تومان شروع میشود و در مواردی تا مرز یک میلیارد تومان در سال میرسد. در برخی گزارشها نیز مجموع هزینه تحصیل، با احتساب خدماتی مانند سرویس، برای یک دانشآموز به چندصد میلیون تومان رسیده است.
این ارقام شمال تهران را البته نباید با شهریه مصوب مدارس عادی یکی دانست. سقف رسمی شهریه مدارس غیردولتی تهران برای سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶، با احتساب فوقبرنامه، برای ابتدایی ۱۷۲ میلیون تومان، متوسطه اول ۲۰۰ میلیون تومان و متوسطه دوم ۲۲۰ میلیون تومان اعلام شده است. هزینههایی مانند غذا، سرویس، لباس و برخی خدمات آموزشی نیز جداگانه محاسبه میشوند. اما آنچه خانواده با آن مواجه میشود، فقط همان عددی نیست که در جدول شهریه دیده میشود. فاصله میان شهریه ثبتشده و مبلغ پرداختی در بعضی مدارس، بهویژه مدارس خاص، میتواند قابل توجه باشد. موضوعی که باعث شده قیمت واقعی تحصیل برای خانوادهها بسیار بیشتر از رقم اولیه روی کاغذ تمام شود.
سرویس مدارس یکی از همین هزینههاست. برای سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶، نرخ سرویس مدارس تهران نسبت به سال قبل ۵۰ درصد افزایش پیدا کرده است. مثلا یک مسیر پنجکیلومتری، هزینه سرویس یک دانشآموز ابتدایی با نرخ پایه اعلامشده، حدود شش میلیون تومان برای هر ماه میشود. رقمی که با افزایش مسافت، شرایط مسیر و برخی ضرایب میتواند بیشتر شود. لباس فرم هم یک هزینه جداست. قیمت لباس مدرسه در سال جدید، بسته به نوع لباس و کیفیت دوخت، از حدود ۱۲ تا ۱۵ میلیون تومان برای مدلهای ساده شروع میشود و در برخی مدلها به ۲۵ میلیون و حتی بیشتر میرسد.
غذا و میانوعده اما عدد ثابت و یکسانی ندارند. یک مدرسه ممکن است هزینه غذای روزانه را جداگانه دریافت کند و مدرسه دیگری چنین خدمتی ارائه ندهد. این رقم بسته به مدارس از ماهی ۱۵ میلیون تومان شروع میشود و رقمی که در مناطق مختلف و شرایط افزایش پیدا میکند. هزینه اردو، کلاس زبان و برنامههای فوقبرنامه هم همین وضعیت را دارد و بسته به مدرسه و نوع برنامه تغییر میکند. آموزشوپرورش نیز تاکید کرده است که غذا، لباس، سرویس، اردو و برخی فعالیتهای آموزشی، جدا از شهریه مصوب محاسبه میشوند.
سامانهای که قرار بود انتخاب را شفاف کند
قرار بود سامانه شهریه پیش از ثبتنام، عدد مصوب هر مدرسه را در اختیار خانوادهها بگذارد. یعنی زمانی که هنوز امکان انتخاب و مقایسه وجود دارد. برای سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ هم آموزشوپرورش اعلام کرده بود فرایند تعیین شهریه از پیشنهاد مدرسه تا بررسی و تصویب، در سامانه انجام شود. اما دوم خرداد، درست در آغاز فصل ثبتنام، آخرین اطلاعات قابل مشاهده در سامانه مربوط به سال تحصیلی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ بود. در حالی که بخش قابلتوجهی از ثبتنام مدارس در خرداد و تیر انجام شد و خانوادهها در همین دو ماه درباره مدرسه و هزینه آن تصمیم گرفتند، آموزشوپرورش تازه در شهریور اعلام کرد اطلاعات شهریه حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد مدارس در سامانه ثبت شده است. به این ترتیب، عددی که قرار بود پیش از انتخاب و ثبتنام در اختیار خانواده قرار بگیرد، برای بخش مهمی از فصل ثبتنام هنوز بهروز نشده بود.
از سوی دیگر، حتی اطلاعاتی که حالا در سامانه قرار گرفته، فقط شهریه مصوب را نشان میدهد، نه کل هزینه یک سال تحصیلی. سرویس، غذا، لباس فرم، اردو، میانوعده و برخی فعالیتهای آموزشگاهی مانند زبان، جدا از شهریه مصوب محاسبه میشوند. بنابراین مسئله فقط تاخیر در ثبت اطلاعات نیست. مسئله این است که وقتی خانواده برای انتخاب مدرسه به سامانه نیاز داشت، اطلاعات کامل و بهروز در اختیارش نبود و حالا که اطلاعات تکمیلتر شده، بخش زیادی از انتخابها و ثبتنامها انجام شده است. سوال اصلی اینجاست: سامانه قرار است ابزار انتخاب خانواده باشد یا فقط محلی برای ثبت شهریه پس از انجام انتخاب؟
وقتی شهریه، ماندن را سخت میکند
مریم، مادر یک دانشآموز دبستانی در تهرانپارس میگوید سال گذشته هم ثبتنام برایشان ساده نبوده و با حسابوکتاب و فشار مالی توانستهاند هزینه مدرسه را تامین کنند اما امسال افزایش شهریه شرایط را سختتر کرده است.او در گفتوگو با هفتصبح میگوید که پارسال هم با سختی ثبتنام کردیم اما امسال واقعا فشار بیشتری روی ماست. از یک طرف شرایط اقتصادی و بازار اجازه نمیدهد مثل قبل از پس هزینهها بربیاییم و از طرف دیگر نمیتوانستیم بهراحتی بچهمان را به مدرسه دیگری ببریم. حتی مدتی تصمیم گرفتیم امسال نفرستیم اما دخترم خیلی اصرار کرد و با توجه به آیندهاش، در نهایت هر طور بود هزینه را جور و پرداخت کردیم.
وقتی عدد شهریه برای خانواده روشن نیست
برای خانوادهها، ماجرا فقط پیدا کردن یک عدد در سامانه شهریه نیست. مسئله از جایی شروع میشود که خانواده میخواهد بداند در ازای مبلغی که پرداخت میکند، به طور مشخص چه خدماتی دریافت خواهد کرد و هزینه یک سال تحصیل فرزندش در نهایت به چه رقمی میرسد.محمود، پدر دانشآموز متوسطه دوم در نیاوران، یکی از همین خانوادههاست. او پیش از ثبتنام به سامانه آموزشوپرورش مراجعه کرده تا شهریه مدرسه را بررسی کند، اما به گفته خودش، رقم و جزئیاتی که انتظار داشته، آنجا پیدا نکرده است. بعد، حدود یک ماه مانده به شروع سال تحصیلی، وقتی برای ثبتنام به مدرسه مراجعه کرده، با رقمی حدود ۳۰۰ میلیون تومان روبهرو شده است.
محمود در گفتوگو با هفتصبح میگوید ما که نفهمیدیم این خدمات خاصی که میگویند دقیقا چیست. البته قبول داریم کیفیت آموزش و بعضی برنامههای آموزشی و مدیریتی مدارس غیردولتی در مواردی از مدرسه دولتی بهتر است اما متوجه نشدیم بالاخره این هزینههای اضافه بابت چیست.رقم اعلامی مدرسه، خانواده را غافلگیر کرده و به گفته محمود، مدتی نمیدانستند باید چه تصمیمی بگیرند. در نهایت با قرض گرفتن و جور کردن پول از این طرف و آن طرف، ثبتنام انجام شده و بخشی از مبلغ هم با چک پرداخت شده است.
تجربه محمود، مسئلهای را نشان میدهد که در روایت بسیاری از خانوادهها گم میشود؛ اینکه شهریه مصوب با هزینه واقعی مدرسه یکی نیست. خانواده ممکن است رقم شهریه را بداند، اما برای تصمیمگیری به اطلاعات بیشتری نیاز دارد. اینکه چه خدماتی در این مبلغ قرار گرفته، چه هزینههایی جداگانه دریافت میشود و در پایان سال مجموع پرداختی چقدر خواهد بود.
آموزشوپرورش البته میگوید این اطلاعات در حال حاضر در سامانه شهریه ثبت شده است. احمد محمودزاده، رئیس سازمان مدارس و مراکز غیردولتی، ۳۰ شهریور اعلام کرد که شهریه ۹۵ درصد مدارس بهصورت دقیق در سامانه درج شده است. با این حال، خود آموزشوپرورش تاکید کرده هزینههایی مانند غذا، سرویس، لباس، اردو و برخی فعالیتهای آموزشی جدا از شهریه مصوب محاسبه میشوند. حتی اگر شهریه مصوب مدرسه در سامانه قابل مشاهده باشد، سوال اصلی خانوادهها همچنان باقی است: برای یک سال تحصیل فرزندمان چقدر باید پرداخت کنیم؟
شکایتهایی که در مسیر پیگیری میمانند
در کنار اختلاف میان شهریه مصوب و هزینهای که خانوادهها در عمل پرداخت میکنند، موضوع دیگری هم در صحبتهای برخی والدین تکرار میشود. اینکه وقتی نسبت به دریافت هزینههای اضافی اعتراض دارند، مسیر شکایت برایشان روشن و نتیجه آن هم همیشه ملموس نیست. برخی والدین میگویند بعد از اعتراض به مدرسه، به آموزشوپرورش مراجعه کردهاند یا شکایت خود را در سامانه مربوط ثبت کردهاند اما در عمل بیشتر با توصیه به ثبت شکایت و طی کردن مراحل اداری روبهرو شدهاند و نتیجه مشخصی که بتواند مشکل آنها را حل کند، بهسرعت اتفاق نیفتاده است. یکی از مطالبات مطرحشده از سوی خانوادهها این است که اگر دریافت مبلغی خارج از چارچوب مصوب تشخیص داده شد، سازوکار بازگرداندن آن هم باید روشن و قابل پیگیری باشد.
در همین زمینه، محمدنژاد، از مسئولان حوزه مدارس غیردولتی، پیش از این بر پیگیری شکایتهای خانوادهها تاکید کرده و گفته است موارد ثبتشده بررسی میشوند. با این حال، روایت برخی والدین نشان میدهد مسئله فقط وجود مسیر شکایت نیست. آنها انتظار دارند این مسیر به نتیجهای مشخص و قابل مشاهده منجر شود.مطالبه خانوادهها ساده است. اگر شهریه یا هزینهای خارج از چارچوب دریافت شده، بررسی آن نباید در رفتوآمد میان مدرسه، سامانه و اداره آموزشوپرورش متوقف بماند. باید مشخص باشد چه کسی مسئول رسیدگی است و نتیجه این رسیدگی چه خواهد بود.
وقتی ناظر، خودش در زمین مدرسه است
آموزشوپرورش در مدارس غیردولتی فقط ناظر نیست. مجوز میدهد، شهریه را بررسی میکند، بر عملکرد مدرسه نظارت دارد و به شکایت خانوادهها هم رسیدگی میکند. همین موضوع از نگاه میلاد نوروزی، عضو شورای مرکزی سازمان معلمان ایران، یک سوال مهم ایجاد میکند. اینکه اگر فردی که باید بر این مدارس نظارت کند، خودش یا نزدیکانش در یک مدرسه غیردولتی منفعت مالی داشته باشند، آیا میتوان انتظار داشت نظارت بدون ملاحظه انجام شود؟
نوروزی در گفتوگو با هفتصبح تاکید میکند که تعارض منافع به خودی خود به معنی تخلف یا فساد نیست اما میتواند کار نظارت را سخت کند. وقتی یک نفر هم در جایگاه تصمیمگیری و نظارت باشد و هم در همان حوزه منفعت اقتصادی داشته باشد، طبیعی است که بحث درباره استقلال نظارت جدی شود. برای همین، قانونگذار در اصلاحات قانونی سال ۱۴۰۲ برای برخی مدیران و مسئولان آموزشوپرورش و مدیران حوزه مدارس غیردولتی، محدودیتهایی برای مالکیت یا اداره این مدارس در محدوده تحت مدیریت و نظارت آنها در نظر گرفته است. اما نوروزی میگوید مسئله فقط وجود قانون نیست. مهم این است که قانون در عمل چگونه اجرا شود.
او معتقد است که امکان دارد در بعضی موارد، نام یک فرد روی کاغذ از مدیریت یا مالکیت مدرسه کنار برود اما منافع اقتصادی همچنان برای فرد یا مجموعه دیگری باقی بماند. این ادعا البته درباره هر مورد باید با سند بررسی شود و نمیتوان آن را به همه مدارس تعمیم داد.نوروزی به نحوه بازرسی از مدارس هم اشاره میکند. به گفته او، در برخی موارد بازرسان برای ورود به مدرسه و بررسی وضعیت آن، از قبل با مدرسه هماهنگ میکنند. این موضوع میتواند بازرسی را از یک نظارت واقعی و بدون اطلاع قبلی دور کند.بحث نوروزی به یک مسئله ساده برمیگردد. خانوادهای که شهریه مدرسه را پرداخت میکند، باید بداند چه نهادی قرار است بر مدرسه نظارت کند و آیا این نظارت آنقدر مستقل هست که در صورت بروز مشکل، بتواند از حق خانواده دفاع کند.
هزینهای که پشت عدد شهریه پنهان میماند
اما اگر از بحث نظارت عبور کنیم، به مسئلهای میرسیم که خانوادهها هر سال مستقیم با آن روبهرو هستند؛ شهریه. عددی که در زمان ثبتنام دیده میشود اما آخرین رقمی نیست که خانواده در طول سال برای مدرسه پرداخت میکند. نوروزی میگوید نمیتوان برای همه مدارس یک درصد مشخص به عنوان فاصله میان شهریه مصوب و هزینه واقعی خانواده تعیین کرد.
چرا که آموزشوپرورش تاکنون گزارش جامعی از شهریه مصوب هر مدرسه که با مجموع دریافتی واقعی آن مقایسه کند، منتشر نکرده است. اما فاصله از همان جایی شروع میشود که هزینههای دیگری به شهریه اضافه میشوند. غذا، سرویس، لباس فرم، اردو، میانوعده و بعضی کلاسها و برنامههای جانبی. به همین دلیل ممکن است دو مدرسه شهریه مصوب نزدیک به هم داشته باشند، اما هزینهای که در پایان سال روی دست خانواده میگذارند، یکسان نباشد.
نوروزی میگوید خانواده هنگام انتخاب مدرسه معمولا با یک عدد روبهروست، در حالی که برای تصمیمگیری باید بداند یک سال تحصیل فرزندش در مجموع چقدر هزینه خواهد داشت. شهریه مصوب فقط بخشی از هزینه است و اگر سامانه فقط همین عدد را نشان دهد، خانواده هنوز تصویر کاملی از هزینه مدرسه ندارد.
هزینههای فوقبرنامه هم بخشی از همین ماجراست. نوروزی میگوید برای این بخش محدودیت قانونی وجود دارد، اما هزینههایی مثل غذا، سرویس، لباس و اردو جداگانه محاسبه میشوند و همین موضوع میتواند رقم نهایی را بالا ببرد.از طرف دیگر، بعضی خدمات روی کاغذ اختیاری هستند، اما نوروزی معتقد است باید دید این اختیار در مدرسه چقدر واقعی است. اگر دانشآموزی با شرکت نکردن در یک کلاس یا برنامه احساس کند از بقیه عقب میماند، خانواده ممکن است در عمل خود را ناچار به پرداخت آن هزینه ببیند.
تفاوت هزینه میان مدارس هم فقط به شهریه مربوط نمیشود. به گفته نوروزی، موقعیت مدرسه، هزینه ملک، حقوق کارکنان، امکانات و برنامههای آموزشی و فوقبرنامه میتواند باعث تفاوت قیمت شود. مسئله این است که خانواده از ابتدا بداند بابت هر کدام از این خدمات چه مبلغی قرار است پرداخت کند.
