عذرخواهی سالم چه تفاوتی با عذرخواهی سمی دارد؟
یک روانشناس با تشریح تفاوت میان عذرخواهی سالم و عذرخواهی سمی، گفت عذرخواهی واقعی تنها به بیان جمله «ببخشید» محدود نمیشود، بلکه فرد باید مسئولیت بخشی از رفتار اشتباه خود را بپذیرد، آسیبی را که ایجاد کرده بشناسد و برای تغییر رفتارش اقدام کند؛ در مقابل، عذرخواهیای که صرفاً برای پایان دادن به بحث یا انداختن تقصیر بر گردن طرف مقابل انجام شود، نمیتواند به ترمیم رابطه کمک کند.
زهره نظامآبادی با اشاره به تفاوت میان «عذرخواهی سالم» و «عذرخواهی سمی» اظهار کرد: در یک عذرخواهی سالم، فرد ابتدا رفتار اشتباه خود را شناسایی میکند و آسیب و ناراحتی ایجادشده برای طرف مقابل را به رسمیت میشناسد. همچنین تلاش میکند مسئولیت رفتار خود را بپذیرد و در ادامه برای تغییر آن اقدام کند.
وی ادامه داد: در مقابل، در عذرخواهی سمی، فرد ممکن است تنها با هدف پایان دادن به بحث، ایجاد احساس گناه در طرف مقابل یا حفظ تصویر مثبت خود، از جملاتی مانند «ببخشید، ولی خودت باعث شدی» یا «بخش اولش تقصیر خودت بود» استفاده کند. در چنین شرایطی، فرد عملاً سهم خود را در ایجاد ناراحتی یا تعارض نمیپذیرد.
چرا برخی افراد به جای عذرخواهی، رفتار خود را توجیه میکنند؟
این روانشناس با اشاره به مکانیسمهای دفاعی افراد در برابر اشتباهات گفت: وقتی فرد پذیرش اشتباه را تهدیدی برای تصویری که از خودش دارد بداند، ممکن است به مکانیسمهایی مانند توجیه، فرافکنی و انکار روی بیاورد.
نظامآبادی افزود: این مکانیسمها ممکن است در کوتاهمدت احساس شرم فرد را کاهش دهند، اما در بلندمدت مانع از مسئولیتپذیری او میشوند؛ چراکه فرد به جای پذیرش نقش خود در یک اتفاق، تلاش میکند تقصیر را متوجه دیگران کند.
عزتنفس و خودشیفتگی چه نقشی در عذرخواهی دارند؟
وی درباره ارتباط ناتوانی در عذرخواهی با عزتنفس و خودبزرگبینی اظهار کرد: ناتوانی در عذرخواهی میتواند ریشه در عزتنفس پایین یا برعکس، خودبزرگبینی داشته باشد.
او توضیح داد: فردی که عزتنفس پایینی دارد ممکن است عذرخواهی کردن را به معنای تأیید این باور بداند که «من آدم بدی هستم». در سوی دیگر، فردی که خودبزرگبینی یا ویژگیهای خودشیفتهوار دارد، ممکن است تصور کند پذیرش اشتباه، تصویری را که از برتری خود ساخته است خدشهدار میکند.
تأثیر دوران کودکی بر توانایی عذرخواهی
این روانشناس درباره نقش تجربههای دوران کودکی در توانایی افراد برای پذیرش اشتباه گفت: کودکی که در خانوادهای سالم و پذیرنده رشد میکند، معمولاً میآموزد که اشتباه کردن با بد بودن تفاوت دارد. رفتار اشتباه یک فرد لزوماً به معنای بد بودن شخصیت او نیست.
نظامآبادی افزود: چنین فردی هنگام اشتباه راحتتر میتواند عذرخواهی کند و رفتار خود را مورد بررسی قرار دهد. در مقابل، فردی که در کودکی به دلیل اشتباهاتش تحقیر، تنبیه یا بهطور مداوم سرزنش شده است، ممکن است در بزرگسالی هنگام مواجهه با خطا، آن را انکار کند یا برای دفاع از خود به توجیه و فرافکنی روی بیاورد.
چرا بعضی افراد بعد از عذرخواهی دوباره همان رفتار را تکرار میکنند؟
وی با تأکید بر اینکه عذرخواهی به تنهایی برای تغییر رفتار کافی نیست، گفت: اگر فرد نسبت به رفتار خود بینش و آگاهی نداشته باشد و انگیزهای برای تغییر ایجاد نکرده باشد، صرف بیان جمله «ببخشید» نمیتواند رفتار او را اصلاح کند.
به گفته نظامآبادی، مهمترین معیار برای ترمیم یک رابطه پس از عذرخواهی، مشاهده تغییر واقعی و قابل مشاهده در رفتار فرد است.
والدین چگونه عذرخواهی را به کودکان آموزش دهند؟
این روانشناس با تأکید بر نقش والدین در آموزش پذیرش اشتباه به کودکان گفت: والدین ابتدا باید خودشان الگوی مناسبی برای عذرخواهی باشند و به کودک نشان دهند که گفتن جمله «اشتباه کردم» اتفاق بدی نیست.
وی ادامه داد: به جای اینکه والدین کودک را بعد از هر اشتباه مجبور به گفتن «ببخشید» کنند، بهتر است با او درباره رفتارش صحبت کنند، ببینند این رفتار چه آسیبی ایجاد کرده، چگونه میتوان آن را جبران کرد و برای جلوگیری از تکرار آن چه تغییری لازم است.
نظامآبادی افزود: چنین رویکردی کمک میکند کودک با الگویی پذیرنده رشد کند و در بزرگسالی نیز بتواند پس از یک رفتار اشتباه، آن را بررسی و در صورت نیاز عذرخواهی کند.
اگر طرف مقابل عذرخواهی نکند، چه باید کرد؟
وی درباره نحوه برخورد با فردی که حاضر به عذرخواهی نیست، اظهار کرد: ما مسئول عذرخواهی کردن یا نکردن دیگران نیستیم و نمیتوانیم فرد مقابل را مجبور به عذرخواهی کنیم. حتی ممکن است عذرخواهی اجباری، بدون پذیرش واقعی مسئولیت و بدون تغییر رفتار انجام شود.
این روانشناس تأکید کرد: بهتر است به جای تلاش برای کنترل رفتار طرف مقابل، مرزهای خودمان را مشخص کنیم. برای مثال، فرد میتواند تصمیم بگیرد اگر یک رفتار آسیبزننده دوباره تکرار شد، از آن شخص یا موقعیت فاصله بگیرد. در واقع، تمرکز باید بر کنترل مرزهای شخصی باشد، نه وادار کردن دیگران به عذرخواهی.
عذرخواهی به معنای پذیرفتن تمام تقصیر نیست
نظامآبادی با بیان اینکه عذرخواهی الزاماً به معنای پذیرفتن تمام تقصیر نیست، گفت: در بسیاری از اختلافها ممکن است هر دو طرف سهمی در شکلگیری تنش داشته باشند؛ برای مثال ممکن است سهم یک نفر ۶۰ درصد و سهم دیگری ۴۰ درصد باشد.
وی افزود: فرد میتواند دقیقاً همان بخشی را که در آن اشتباه کرده بپذیرد. برای نمونه، ممکن است بگوید «من بابت لحنی که داشتم عذرخواهی میکنم، اما همچنان معتقدم محتوای حرفم درست بوده است.» بنابراین عذرخواهی به معنای پذیرش تمام مسئولیت یک اختلاف از سوی یک نفر نیست.
عذرخواهی سالم در روابط زوجین
این روانشناس درباره نقش عذرخواهی در روابط زوجین نیز گفت: عذرخواهی سالم میتواند احساس مسئولیتپذیری، امنیت و اعتباردهی را در رابطه افزایش دهد و مانع از آن شود که فرد در برابر تعارض به مکانیسمهای دفاعی یا حمله به طرف مقابل روی بیاورد.
نظامآبادی تأکید کرد: البته عذرخواهی سالم باید با تغییر رفتار همراه باشد و نباید به گفتن یک «ببخشید» تکراری برای پایان دادن به هر اختلاف محدود شود.
وی در پایان گفت: کاهش عذرخواهی لزوماً به معنای بدتر شدن افراد نیست. عواملی مانند فشار روانی، برخی ناهنجاریهای اجتماعی، ناشناس بودن افراد در فضای مجازی و عادی شدن رفتارهای پرخاشگرانه میتوانند باعث کاهش مسئولیتپذیری نسبت به اشتباهات شوند. در چنین شرایطی ممکن است فرد تصور کند عذرخواهی کردن جایگاه او را پایین میآورد، در حالی که پذیرش مسئولیت یک رفتار اشتباه، بخشی از فرایند ترمیم رابطه است.
