روز دهم ماه محرم، یادآور شهادت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و یاران وفادارش در سرزمین کربلاست. در فرهنگ شیعی، این روز جایگاه ویژهای دارد و برای آن اعمال و آداب متعددی نقل شده است. بزرگان دین و علمای شیعه همواره بر زنده نگه داشتن شعائر عاشورایی و بهرهگیری معنوی از این روز تأکید داشتهاند.
بر اساس آنچه مرحوم شیخ عباس قمی در کتاب «مفاتیح الجنان» نقل کرده است، عاشورا روز اندوه، عزاداری و همدردی با اهل بیت(ع) محسوب میشود و شایسته است مؤمنان این روز را به یاد مصائب کربلا سپری کنند.
زیارت عاشورا؛ مهمترین عمل روز دهم محرم
در میان اعمال توصیه شده برای روز عاشورا، زیارت عاشورا از جایگاه ویژهای برخوردار است. در روایات، ثواب فراوانی برای قرائت این زیارت ذکر شده و امام محمدباقر(ع) بر اهمیت آن تأکید فرمودهاند.
برای کسانی که امکان حضور در کربلا را ندارند نیز دستورالعمل خاصی نقل شده است. طبق این سفارش، فرد میتواند در فضای باز یا بر بام منزل قرار گرفته، به سمت حرم امام حسین(ع) سلام دهد، قاتلان آن حضرت را نفرین کند و پس از آن دو رکعت نماز به جا آورد. همچنین توصیه شده است این اعمال پیش از ظهر انجام شده و همراه با گریه، عزاداری و برپایی مجلس سوگواری باشد.
شیوه تسلیت گفتن در روز عاشورا
از دیگر سنتهای این روز، تسلیت گفتن به یکدیگر به مناسبت مصیبت سیدالشهدا(ع) است. در روایات، عبارت ویژهای برای این کار بیان شده است:
«أَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ جَعَلَنَا وَ إِیَّاکُمْ مِنَ الطَّالِبِینَ بِثَأْرِهِ مَعَ وَلِیِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِیِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ»
ترجمه این عبارت چنین است:
«خداوند پاداش ما و شما را در عزای امام حسین(ع) بزرگ گرداند و ما و شما را در زمره خونخواهان آن حضرت همراه با امام مهدی(عج) قرار دهد.»
توصیه به فاصله گرفتن از امور دنیوی
یکی از نکاتی که در منابع دینی درباره روز عاشورا مورد توجه قرار گرفته، دوری از اشتغالات معمول زندگی و پرداختن به یاد و نام امام حسین(ع) است.
در روایتی از امام رضا(ع) آمده است که هر کس این روز را روز اندوه خود قرار دهد و از مشغلههای دنیوی فاصله بگیرد، خداوند امور دنیا و آخرت او را سامان خواهد داد.
همچنین در برخی روایات تأکید شده است که ذخیره کردن آذوقه و کالا برای منزل در این روز پسندیده نیست و با روح عزاداری و سوگواری تناسب ندارد.
روزه عاشورا یا امساک؟
یکی از پرسشهای متداول درباره عاشورا، موضوع روزه گرفتن در این روز است. بنا بر آنچه در برخی منابع نقل شده، توصیه شده است که روز عاشورا به نیت روزه سپری نشود؛ زیرا این عمل در دوره بنیامیه به عنوان نماد شادی پس از واقعه کربلا رواج یافته بود.
در مقابل، برخی علما به امساک تا بعد از عصر بدون نیت روزه اشاره کردهاند؛ به این معنا که فرد تا ساعاتی از روز از خوردن و آشامیدن خودداری کند و سپس با غذایی ساده مانند شیر یا ماست افطار کند.
لعن بر قاتلان امام حسین(ع)
از دیگر اعمال مطرح شده برای روز عاشورا، لعن و نفرین بر عاملان واقعه کربلاست. در منابع روایی سفارش شده است که مؤمنان در این روز بارها این ذکر را بر زبان جاری کنند:
«اللَّهُمَّ الْعَنْ قَتَلَهَ الْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلَامُ»
ترجمه:
«خدایا قاتلان حسین(ع) را لعنت فرما.»
فضیلت قرائت سوره توحید در عاشورا
در روایات نقل شده که خواندن هزار مرتبه سوره مبارکه توحید در روز عاشورا دارای ثواب فراوانی است.
امام صادق(ع) درباره این عمل فرمودهاند که خداوند با نگاه رحمت به چنین فردی مینگرد و کسی که مشمول رحمت الهی شود، از عذاب الهی در امان خواهد بود.
زیارت وارث و دعای عشرات
علاوه بر زیارت عاشورا، قرائت زیارت وارث و دعای عشرات نیز از اعمال توصیه شده برای این روز به شمار میرود. این دو دعا و زیارت در میان برنامههای عبادی روز عاشورا جایگاه ویژهای دارند و بسیاری از عزاداران آنها را در کنار سایر اعمال انجام میدهند.
زیارت عاشورای غیرمعروفه
در کنار متن مشهور زیارت عاشورا، متنی دیگر با عنوان زیارت عاشورای غیرمعروفه نیز در منابع ذکر شده است. در برخی نقلها آمده است که این زیارت از نظر ثواب و آثار معنوی با زیارت عاشورای مشهور قابل مقایسه بوده و برای افرادی که فرصت کمتری دارند نیز مورد توجه قرار گرفته است.
جمعبندی
روز عاشورا در فرهنگ شیعه، روز تجدید پیمان با آرمانهای نهضت حسینی است. اعمالی همچون زیارت عاشورا، زیارت وارث، قرائت سوره توحید، لعن بر قاتلان امام حسین(ع)، برپایی مجالس عزاداری، فاصله گرفتن از امور روزمره و یادآوری مصائب کربلا، بخشی از سنتهایی است که در منابع دینی برای این روز بیان شده است.
مؤمنان در این روز تلاش میکنند با تأسی به سیره اهل بیت(ع)، ضمن گرامیداشت یاد سیدالشهدا(ع)، پیام آزادگی، ایثار و حقطلبی عاشورا را زنده نگه دارند.
