علیرغم پستی و بلندیهای فراوان سینما در دهههای اخیر، دنیای انیمیشن یکی از جذابترین شاخههای سینما در این سالها بوده است. با انقلاب «داستان اسباببازی» در دهۀ ۹۰ میلادی و رونمایی از انیمیشنهای سهبعدی کامپیوتری، فصل جدیدی برای این دنیای جذاب آغاز شد. هزارۀ جدید مملو است از انیمیشنهای ماندگار با لحنها و داستانهای گوناگون؛ از شاهکارهایی مثل «شِرِک» و «شگفتانگیزان» و «کوکو» گرفته تا آثار متفاوتتری همچون «فرار مرغی» و «مری و مکس». در سالهایی که شاید سینما، حرفهای چندان جدیدی برای گفتن نداشت، انیمیشنها همواره از جذابترین آثار سال قلمداد میشدند. بنابراین دنیای انیمیشن در طی این دههها به ما ثابت کرده که ابداََ منحصر به دنیای جذاب کودکی نیست و بزرگسالان هم میتوانند مسحور انیمیشنهای باکیفیت و خلاقانه شوند. بنابراین آن کلیشههای رایج از قبیل «انیمیشن فقط مخصوص بچههاست!» و غیره حرفهایی کهنه، تاریخ مصرف گذشته و بیاعتبارند!
نتفلیکس به عنوان اَبَرغول سالیان اخیر سینما، علاوه بر استریمینگ، دست به ساخت انیمیشنهای اورجینال خودش هم زده است که علاوه بر سریالهای انیمیشنی بسیار موفقی همچون «آرکین» و «سامورایی چشم آبی»، میتوان به «پینوکیوی گییرمو دل تورو»، «لئو»، «نیمونا»، «شکارچیان شیاطین کیپاپ» اشاره کرد که همگی از شانسهای اسکار هم بوده و دو تا از آنها در اسکار ۲۰۲۳ و ۲۰۲۶ برندۀ اسکار بهترین انیمیشن سال هم شدهاند! همین لیست نشان میدهد انیمیشنهای اورجینال جدید نتفلیکس، هم برای کودکان جذابیت خاصی دارند و هم بزرگسالان را مجذوب خود میکنند.
جدیدترین انیمیشن اورجینال نتفلیکس، اثری به نام Swapped (جابهجا شده) است که در همکاری با Skydance Animation ساخته شده است. استودیوها و کمپانیهای سازندۀ انیمیشن، حقیقتاََ قابل توجه هستند و طیف خاصی از سبکها و آثار را پوشش میدهند. استودیوی Skydance Animation در سال ۲۰۱۷ تأسیس شد و یکی از مهمترین آثارش Spellbound (2024) بود. این استودیو بیشتر روی ساخت انیمیشنهای سهبعدی کامپیوتری خوشرنگ و لعاب با روایتهای خانوادگی و پیامهای احساسی تمرکز دارد و در اینجا هم همان روند را طی میکند.
کارگردانی این اثر بر عهدۀ ناتان گرنوی ۵۱ ساله است. شاید به ظاهر نام ناتان گرنو چندان آشنا به نظر نرسد اما او کارگردان اثر محبوبی به نام «گیسو کمند» بود که همگی آن را به یاد داریم. «جابهجا شده» در حقیقت دومین انیمیشنی است که گرنو کارگردانی میکند؛ یعنی درست پس از ۱۶ سال!
حال با این مقدمه، به سراغ نقد و بررسی این انیمیشن مشهور این روزها برویم:
انیمیشن Swapped یک انیمیشن خوشساخت، فکرشده و جذاب است. وقتی دربارۀ فکرشده بودن اثر صحبت میکنم بدین معناست که فیلمساز به چیزی فراتر از یک انیمیشن سرگرمکنندۀ خوشرنگ و لعاب فکر کرده است و نحوۀ چینش نما به نمای اثر روی حساب و کتاب است. آغاز انیمیشن از بیرون است. ما به عنوان یک ناظر بیرونی که از این دنیای فانتزی و خیالی خبر نداریم، به آرامی از دور به آن نزدیک میشویم و وارد این دنیا میشویم. بدون هیچ دیالوگی به کاراکتر شبهسنجابی به نام اُلی -که نوعی پوکو است- آشنا میشویم و از طریق این کاراکتر کم سن و سال کنجکاو وارد دنیای زیر آب میشویم. پایان هم دقیقا برعکس همین است. یعنی ما با کاراکترهایی که به مدت ۹۰ دقیقه زیستهایم همراه میشویم و آرام آرام از آن دنیا دور میشویم و نمایی هوایی از کل این جزیره را میبینیم. این بدان معناست که فیلمساز قصد دارد ما را به مدت ۱ ساعت و ۳۰ دقیقه وارد دنیایی خیالی کند تا علاوه بر سرگرم کردن، یک سری مفاهیم انسانی هم برای ما یادآوری کند، مفاهیمی از جمله «همدلی» و «درک متقابل».
یکی از نکات قابل توجه «جابهجا شده» همچون بسیاری از انیمیشنها، طراحی گرافیکی جذاب آن است. سازندگان موفق شدهاند ما را وارد دنیایی جذاب کنند. با اینکه انیمیشنهای بسیاری دیدهایم و اثر پیشرو هم در بسیاری جاها از کلیشهها بهره میبرد، اما طراحی بصری به گونهای است که برای ما تداعیگر انیمیشن دیگری نیست بلکه برای خود دنیایی باهویت و منحصر به فرد میسازد. علاوه بر رنگآمیزیهای جذاب و دنیای رنگارنگ -که قطعا کودک میتواند از تماشای آن کیف کند- سازندگان توانستهاند دنیایی متفاوت خلق کنند که در آن موجوداتی متفاوت زندگی میکنند. به شخصه موجوداتی به نام پوکو (جالب است بدانید که نام انیمیشن قرار بوده Pookoo باشد که البته به درستی تغییر کرده است)، آن پرندههای متفاوت به نام جاوان (که ایوی جزو آنهاست)، آن ماهی جالب با لبهای بزرگ به نام بوگول، آن خرسهای عجیب دریایی، آن گرگهای به ظاهر ترسناک با آن توله گرگ بامزه، آن موجودات افسانهای درختی شکل و … چیزهایی نیستند که به این سادگی از ذهنم پاک شوند.
علاوه بر تمامی نکات جذاب بصری، «جابهجا شده» متن و زیرمتن قدرتمندی دارد که در ادامه به آن میپردازم. یکی از نقاط قوت «جابهجا شده» این است که به هیچ وجه سعی در پیچیدگی ندارد و اتفاقا رویدادها و داستان را سادهسازی میکند تا بینندۀ کم سن و سال هم از تماشای آن لذت ببرد و با آن همراه شود (درست همانند لئو). اما به قدری داستان ساده و صمیمی و جذاب است که بینندۀ سن و سالدارتر هم میتواند از آن لذت ببرد چرا که همانطور که گفتم با انیمیشنی خوشساخت و فکرشده طرف هستیم.
داستان دربارۀ پسر کوچکی به نام اُلی است. او جزو گونهای از موجودات به نام «پوکو» است. این موجودات از دانۀ موجود در داخل برگ گیاهی تغذیه میکنند و آن دانهها را به عنوان آذوقه جمع میکنند. روزی پوکو -که بچۀ کنجکاو و به شدت مهربان و زودباوری است- به یک جاوان (یک نوع پرندۀ فانتزی) اعتماد میکند و طریقۀ مصرف این دانهها را به او میآموزد. اما او به ناگهان تمامی خانواده و همزیستان خود را فرا میخواند و آنها به تمامی منابع غذایی پوکوها حملهور شده و آنها را میخورند. حالا پوکوها دیگر غذای خود را از دست داده و در حسرت طعام ماندهاند. اُلی که خود را مقصر این قحطی میداند سعی دارد راهی پیدا کند تا بر این مشکل فائق شود.
«جابهجا» شده علیرغم داستان سادهای که دارد اما جذاب و دیدنی است. علیرغم اینکه شخصیتپردازی کاراکترها و حتی خود کاراکتر اُلی خیلی هم قدرتمند و چندلایه نیستند و در قیاس با بسیاری از انیمیشنها در ردهای پایینتر قرار میگیرد، اما این دنیاسازی جذاب، داستان گیرا و روابط میان موجودات مختلف در طول فیلم جوری پرداخت میشود که بیننده را تا لحظۀ پایانی درگیر نگه میدارد. یکی از نقاط قوت اثر بدون شک رابطۀ میان اُلی و ایوی است. فیلمساز این رابطه را به هیچ وجه وارد کلیشۀ عشق میان دو گونۀ متضاد و دشمن نمیکند و برعکس، این دو به واسطۀ گذشتهای که دارند و همچنین درگیری میان دو گونۀ خود، در حقیقت نسبت به یکدیگر کاملا گارد دارند، خصوصا اُلی که ایوی را غارتگر و نابودگر میداند. اما اتفاقات با توجه به آن مادۀ جادویی به گونهای رقم میخورد که خود اُلی به یک جاوان تبدیل میشود و همین اتفاق سبب میشود تا این دو راهی برای آشتی و همراهی با یکدیگر پیدا کنند. رابطۀ جذاب میان اُلی و ایوی عامل اصلی جذابیت اثر است و در لحظاتی که داستان به آرامی پیش میرود و یا اسیر کلیشهها و قابل پیشبینی میشود این رابطۀ متمایز همچنان بیننده را درگیر نگه میدارد، به گونهای که هم به درستی در جاهایی احساسی میشود و هم به درستی در جاهایی میخندد. به طور کل فیلمساز خیلی خوب بر لحن اثر مسلط بوده و به هیچ وجه شور کمدی را در نمیآورد بلکه اتفاقا بیشتر با اثری احساسی و دراماتیک طرف هستیم تا اثری کمدی. اما فیلمساز کاملا حد نگه میدارد و بلد است که چگونه به مثابۀ یک الاکلنگ این تعادل میان درام و کمدی را نگه دارد تا هم کمدیها بانمک و بامزه باشند و هم درام، توانایی تاثیرگذاری داشته باشد.
یکی دیگر از ترفندهایی که فیلمساز برای جذابیت داستان از آن بهره برده است، تکنیک پیچش داستانی (Plot Twist) است. فیلم به طور کلی دو پیچش داستانی مهم دارد. اولی اینکه آن پرندهای که در ابتدای فیلم نمایش داده میشود در حقیقت همان ایوی بوده است! این پیچش صرفا یک ترفند ساده برای دراماتیزه کردن داستان نیست، بلکه کاملا در تار و پود اثر جای میگیرد چرا که اصل حرف «جابهجا شده» همانطور که گفتم «درک متقابل» است. در حقیقت اُلی تا وقتی خودش در کالبد جابای (پرندههای فانتزی داستان) قرار نگرفته این موجودات را غارتگر و وحشی میداند که همه چیز پوکوها را از آنها گرفتهاند. اما وقتی در کالبد آنها قرار میگیرد و مهمتر از آن، با سرگذشت آنها آشنا میشود و دنیا را از دریچۀ آنها میبیند، متوجه میشود که دلیل پشت آن اتفاقات چیست و چرا آن موجودات و ایوی دست به چنین کاری زدند. در حقیقت پیام اصلی داستان هم همین است. سوء تفاهمات و اختلافات دنیای حاضر فراوان است و سادهترین کار این است که دشمنی و مقابله را برگزینیم، اما کار درست، منطقی و انسانی این است که خودمان را در جای طرف مقابل قرار دهیم و در شرایط او تصمیمگیری کنیم تا بتوانیم او را «درک» کنیم! این پیام والای انسانی در طول فیلم به هیچ وجه شعاری نمیشود و میتواند تاثیر قابل توجهی روی کودکانی که بینندۀ اثر هستند بگذارد. فراتر از کودکان، به قدری این پیام انسانی و درست است که روی ما بزرگترها هم اثرش را میگذارد چرا که نکتهای که فیلمساز مدنظر قرار داده است حلال بسیاری از مشکلات انسانهای امروزی است که هر یک با خودخواهی و نگاهی یکجانبه، راه را برای همدلی و زندگی مسالمتآمیز میبندند و نمیتوانند خود را به جای طرف مقابل بگذراند و از چشم او به این اتفاقات بنگرند.
دومین پیچش داستانی اما حقیقتاََ غافلگیرکننده و یک سورپرایز برای هر مخاطبی از هر ردۀ سنی محسوب میشود! جایی که متوجه میشویم بوگول -ماهی مهربان، بامزه و رنگارنگ داستان- در حقیقت همان گرگ آتشینی است که کار این جزیره را به اینجا کشانده است. البته این موضوع کاملا ناگهانی و بیمقدمه هم نبود و فیلمساز آدرسهای ظریفی هم در طول اثر به ما داده بود. مهمترین سرنخ این بود که تنها موجوداتی که در این جزیرۀ پهناور تنها بودند یکی بوگول بود یکی گرگ آتشین افسانهای! سایر موجودات بلااستثنا در جمع بودند و تک نبودند؛ از پوکوها گرفته تا جاوانها، خرسها، مارها و حتی آن دو حشرۀ بامزه! حتی وقتی بوگول به گرگ آتشین تبدیل میشود و شروع به سخن گفتن دربارۀ گذشتۀ خود میکند متوجه میشویم که اصلاََ انگیزۀ او برای تبدیل شدن به شرور (Villain) این بوده که او همیشه تنها بوده و توسط جمعیت طرد میشده و کسی به او اهمیتی نمیداده. به همین دلیل هم او تصمیم گرفته از بقیه به این طریق انتقام بگیرد. همانطور که میبینید پیچش دوم هم علاوه بر اینکه کاملاََ غافلگیرکننده و جذاب است، کاملاََ با زیرمتن قابل ستایش اثر جفت و جور میشود. در حقیقت حتی گرگ آتشین (شرور اصلی داستان) هم هر چقدر که بد بوده انگیزهای برای کار خود داشته و کاملا تک بعدی نیست.
در رابطه با بحث صدا (صداگذاری و موسیقی) هم صحبت کنم. در کنار تمامی نقاط قوت فوق، موسیقی متن سیدهارثا خوسلا هم جزو نکات خوب فیلم محسوب میشد که به خلق اتمسفر درست و حدنگهدار فیلم کمک میکیرد. صداپیشگی زبان اصلی انیمیشن «جابهجا شده» هم برعهدۀ مایکل بی. جردن و جونو تمپل بوده است. اما به شخصه برخلاف فیلم سینمایی که روی تماشا با زبان اصلی تأکید دارم اما در تماشای انیمیشن همواره یک دوبلۀ خوب را ترجیح میدهم چرا که در بحث سینما، بازیگر در میزانسن قرار گرفته، مدتها دربارۀ نقش مطالعه کرده و برای بازی در نقش خود را آماده کرده و حالا خود او علاوه بر اکت بدنی، با صدایش هم اکت دارد و بنابراین صدای بازیگر جزوی از اکت او محسوب میشود که دوبله نمیتواند جایگزین کاملی برای آن باشد -بماند که دوبلۀ فیلم حال حاضر ایران جزو ضعیفترین دورههای تاریخش است! اما برخلاف این در دنیای انیمیشن، هیچ بازیگری وجود ندارد. این انیمیشن به صورت کامپیوتری طراحی شده و بعدا از بازیگری مطرح -که به تازگی برای نقشآفرینی در فیلم Sinners اسکار هم برده- دعوت شده تا «صداپیشگی» کند. بنابراین اینجا دیگر خبری از میزانسن و اکت نیست. از آنجایی هم که صنعت دوبلاژ انیمیشن در ایران همواره قدرتمند بوده و طبیعتاََ یک دوبلۀ فارسی خوب به مراتب لذتبخشتر از خواندن زیرنویس است، من در تماشای انیمیشن دوبلۀ خوب را در اولویت قرار میدهم. برای دوبلاژ انیمیشن «جابهجا شده» هم چندین موسسۀ فارسی زبان زحمت کشیدند که فرصت نبوده همگی آنها را گوش کنم. اما دوبلۀ سورن -که به شخصه با آن تماشا کردم- با مدیریت آیدین الماسین و گویندگی کسری نیکآذر و روژینا ظهوری دوبلۀ خوبی است و پیشنهاد میشود.
انیمیشن Swapped اثری با بالاترین استانداردهاست. طراحی بصری جذاب و تماشایی، خلق دنیایی متفاوت و جالب، داستانی درگیرکننده با پیچشهای مناسب، حفظ تعادل خوب میان کمدی و درام، مضامین قابل تأمل و انسانی، همه و همه باعث شدند «جابهجا شده» علیرغم برخی ضعفها اثری دیدنی باشد که تماشایش به تمامی ردههای سنی پیشنهاد میشود.
