هفت صبح| آلودگی ازن از آن دست آلودگیهایی است که از سال 96 به کلکسیون آلایندههای کلانشهر تهران افزوده شده است. 19 خرداد ماه ایستگاههای کیفیت هوا در پایتخت، شاخص ناسالم را برای ساعت 14 این روز نمایش دادند که ناشی از افزایش آلودگی ازن بود. کارشناسان میگویند که برای کنترل آلودگی ناشی از این عامل، باید آلایندههای خاص مثل اکسیدهای ازت و هیدروکربنهای نسوخته که اکثرا از خودروهای فرسوده خارج میشوند را کنترل کرد.
آلودگی هوای تهران در زمستانها دیگر یک خبر به حساب نمیآید. آلودگی زمستانه به موضوعی عادی تبدیل شده که هر روز شهروندان آن را با گوشت و پوست خود لمس میکنند اما نوع دیگری از آلودگی وجود دارد که خاص تابستانهاست و از سال 96 به بعد به مجموعه عوامل آلاینده کلانشهرها از جمله تهران تبدیل شده است. ایستگاههای کیفیت هوا در پایتخت، کیفیت هوای ناسالم را برای عصر 19 خرداد ماه نشان دادند که ناشی از افزایش شاخص آلاینده ازن بود.
متاسفانه ازن برخلاف ذرات معلق، آلایندهای نامرئی است و آلودگی ناشی از آن تنها با اندازهگیری و پایش مستقیم مشخص میشود. بنابراین حتی در روزهایی که شاخص ذرات معلق در وضعیت سبز یا زرد قرار دارد، نمیتوان گفت هوا پاک یا سالم است زیرا ممکن است که آلودگی ازن وجود داشته باشد. این آلودگی به همراه دیاکسید گوگرد و برخی ترکیبات آلی میتواند باعث تحریک مجاری تنفسی شود و همان تجربهای را برایمان ایجاد کند که در زمستانها با آن مواجه میشویم. البته آلودگی ازن، محدود به کلانشهرها نیست و در روستاها یا جاهای خوش آب و هوایی مثل دماوند، لواسان و غیره نیز شاخص این آلایندگی بارها بالا رفته است.
حدود مجاز آلودگی ازن کدام است؟
کارشناسان تاکید میکنند که ازن آلایندهای ثانویه است که از طریق واکنش شیمیایی بر اثر تابش آفتاب و برخورد با عناصری مانند ترکیبات آلی فرار (VOC) تولید میشود. غلظت آلاینده ازن مانند هر آلاینده دیگری قابل تبدیل به شاخص کیفیت هوا (AQI) است و برای تسهیل در اطلاعرسانی وضعیت آلودگی هوا برای همه اقشار جامعه، به جای استفاده از غلظتها و واحدهای مختلف و پیچیده از شاخص AQI که عددی بدون بعد است، استفاده میشود.
تا مردم بتوانند در شرایط آلودگی، اقدامات پیشگیرانه را انجام دهند. این شاخص براساس حدود مجاز هر آلاینده محاسبه میشود و طبقهبندی آن نیز برای مشخص کردن غلظت آلایندهها با هم یکسان است. از این رو شاخص ازن نیز مانند ذرات معلق و آلایندههای دیگر، زمانی که بین صفر تا ۵۰ باشد، در شرایط پاک، بین ۵۱ تا ۱۰۰ سالم، ۱۰۱ تا ۱۵۰ ناسالم برای گروههای حساس، ۱۵۱ تا ۲۰۰ ناسالم برای همه و ۲۰۱ تا ۳۰۰ بسیار ناسالم است.
ازن چه زمانی تشکیل میشود؟
بررسیهای ایستگاه کنترل کیفیت هوا در روز 19 خرداد نشان میدهد که شاخص ازن در تهران در ایستگاه شهید بهشتی به 188 رسیده است. ایستگاه پیروزی شاخص 123 و ایستگاه آتی ساز شاخص 130 را تجربه کرده است. اما چرا هوای تهران در این روز ناسالم بوده است؟
یوسف رشیدی کارشناس آلودگی هوا در گفتوگو با هفت صبح تاکید میکند که ازن آلایندهای نیست که از منابع آلاینده خارج شود. این عامل در حقیقت توسط واکنشهای شیمیایی اتمسفر و به دلیل تابش نور خورشید ایجاد میشود. وقتی تابش نور خورشید زیاد و سرعت باد کم باشد، حجم آلایندههای پیشساز مثل اکسیدهای ازت و هیدروکربنها نیز زیاد باشد، ازن تشکیل میشود.
به گفته او، بیشینه ازن بین ساعت 12 تا 14 رخ میدهد؛ در حالی که زمان بروز آلایندههای دیگر بین ساعت هفت تا هشت صبح یا بعد از ظهر، در زمان وقوع ترافیک رخ میدهند اما بیشینه آلودگی ازن در ظهر که تابش خورشید زیاد است، اتفاق میافتد.این کارشناس آلودگی هوا ازن را دارای اثرات مخرب توصیف میکند و آن را اکسیدکنندهای میداند که میتواند یکسری آلایندههای جدید تولید کند که ما آنها را اندازهگیری نمیکنیم. این آلایندههای جدید شامل آلدئیدها و پراکسی استیل نیترات هستند.
او میگوید که ازن خودش اکسید کننده قوی است و زمینه را برای بروز بیماریها فراهم میکند اما طی واکنشهایی که این اکسیدکننده قوی ایجاد میکند، زمینه برای تولید آلایندههای خطرناک و سمی جدیدی ایجاد میشود که بعضا سرطانزا هم هستند.
افزایش میزان ازن در حاشیه شهرها
رشیدی درباره دلیل تفاوت شاخص ازن در ایستگاههای مختلف شهر تهران میگوید که این آلاینده در حاشیه شهرها زیاد است. هرچه از ترافیک دور میشویم، میزان این آلاینده افزوده میشود؛ بنابراین اگر دور تهران یک حلقه بکشیم، در حلقه بیرونی این شهر میزان ازن زیاد است. بعضی از واکنشها ازن را مصرف میکنند که عاملش ترافیک است، به همین خاطر، در ایستگاهی مثل شهید بهشتی انتظار داریم شاخص ازن بالا باشد اما در مرکز تهران یا منطقهای مثل پیروزی، بالا بودن شاخص ازن اندکی شک برانگیز است.
شاخص ازن در سایت کنترل کیفیت هوا موجود است
رشیدی شاخص ازن را در سایت کنترل کیفیت هوا قابل دسترس برای عموم مردم اعلام میکند و راهکار کاهش این آلاینده را کنترل منابع تولید ازن یعنی اکسیدهای ازت و هیدروکربنها معرفی میکند. بنابراین، بهترین توصیه از نگاه او آن است که منابع آلاینده را کنترل کنیم و در ارتباط با آنها اقداماتی انجام دهیم؛ زیرا این آلاینده به داخل خانهها هم نفوذ میکند. او تاکید میکند: ما باید آلایندههای خاص مثل اکسیدهای ازت و هیدروکربنهای نسوخته که اکثرا از خودروهای فرسوده خارج میشود را کنترل کنیم. هرچه فرسودگی خودرو بیشتر باشد، آلایندههای آن هم بیشتر است. اگر خودروهای فرسوده از چرخه خارج شوند، علاوه بر اینکه روی آلودگی ازن تاثیر دارد، سایر آلایندهها را هم کنترل خواهد کرد.
سختی اندازهگیری آلاینده ازن
کارشناسان میگویند که اندازهگیری آلاینده ازن نسبت به سایر آلایندهها سختتر است و اگر چند سالی است که نام آن بهعنوان آلاینده فصل گرم سال معرفی میشود، به این خاطر است که ایستگاههای سنجش کیفیت هوا دقیقتر شدهاند. آنها میگویند که شاخص ازن نیز مانند سایر آلایندهها بهصورت میانگین اعلام میشود؛ چرا که براساس دستورالعمل موجود و مورد توافق وزارت بهداشت، سازمان حفاظت محیط زیست و سایر دستگاهها، اعلام شاخص کل شهر براساس میانگین شاخص صورت میگیرد.
