هفت صبح| نفس جنگلهای زاگرس تحت تاثیر هجوم دام، بهرهبرداری بیرویه و تشدید عوامل تخریب به شماره افتاده و در شرایطی که این جنگلها از حمله آفات چوبخوار و دیگر آفات به شدت آسیب دیدهاند، مسئولان منابع طبیعی از تدوین سندی خبر میدهند که مدیریت پایدار را در این اکوسیستم مستقر میکند. سند مدیریت پایدار جنگلهای زاگرس در آستانه ابلاغ است و به گفته مسئولان سازمان منابع طبیعی، در سال مالی پیش رو، طرحهای آزمایشی جدید در هفت استان دیگر زاگرسی اجرایی میشود؛ تا در یک دوره پنج ساله، طرحهای قابل واگذاری به مردم شناسایی شده و نتایج اقدامات در طرحهای آزمایشی در کل جنگلهای زاگرس پیاده سازی شود.
جنگلهای زاگرس سالها با مجموعهای از بحرانهای درهمتنیده مبارزه کردهاند؛ از تغییر اقلیم و فرسایش خاک گرفته تا چرای بیرویه و گردوغبار به جان درختان زاگرس افتادهاند تا در نهایت چوبخوارها و آفات ریز و درشت وارد عمل شوند و برای همیشه درختان بلوط را از دامن کوههای زاگرس حذف کنند. اکوسیستم زاگرس به مفهوم واقعی رو به زوال است وکارشناسان بارها هشدار دادهاند که اگر زاگرس بمیرد، 40 درصد منابع آب ایران هم از دست میرود؛ زیرا این جنگلها منبع تامین آب کشور هستند. نبود طرحهای مدیریتی در زاگرس و نظارت دقیق برای جلوگیری از شخم و شیار در این اکوسیستم حساس، بحرانی را رقم زده که امروز به راحتی نمیتوان آن را مدیریت کرد؛ اما با این وجود، گویا اقداماتی برای مقابله با حذف کامل جنگلهای غرب کشور آغاز شده است.
ابلاغ طرح مدیریت پایدار زاگرس در خرداد ماه
سید هاشم موسوی نژاد، رئیس مرکز جنگلهای خارج از شمال سازمان منابع طبیعی در گفتوگو با هفت صبح از ابلاغ قریب الوقوع طرح مدیریت پایدار جنگلهای زاگرس خبر میدهد. این طرح با مشارکت سازمان برنامه و بودجه تدوین شده و قرار است توسط این سازمان، ابلاغ شود.او میگوید که در سال مالی 1404، این طرح به صورت آزمایشی در 81 هزار هکتار از جنگلهای زاگرسی واقع در چهار استان کردستان، کرمانشاه، چهارمحال و بختیاری و فارس به اجرا در آمده است و در سال مالی پیش رو هم 82 هزار هکتار از جنگلهای هفت استان دیگر تحت پوشش برنامههای تدوین شده قرار میگیرند تا مرحله آزمایشی طرح مدیریت پایدار در کل 11 استان زاگرسی وارد فاز اجرا شود. پس از پنج سال، نتایج به دست آمده در سراسر جنگلهای زاگرس تعمیم داده میشود.
به گفته رئیس مرکز جنگلهای خارج از شمال سازمان منابع طبیعی، ویژگی طرح تدوین شده آن است که با مشارکت تمام دستگاههای اجرایی و مردم بهعنوان ذینفعان اصلی، به اجرا گذاشته میشود و برخلاف دیگر برنامهها که سازمان منابع طبیعی به دنبال جامعنگری بود اما در نهایت خودش به تنهایی وارد عرصه میشد، در طرح جامع مدیریت زاگرس، راهکارهایی تعریف شده که همه دستگاهها پای کار میآیند. این دستگاهها در استفاده از ظرفیت محصولات فرعی جنگلی، برندسازی، توسعه گردشگری و ... با منابع طبیعی همکاری میکنند.
بیلان مثبت طرحهای مدیریت زاگرس
موسوی نژاد توضیح میدهد که در طرح مدیریت پایدار زاگرس، هدف اصلی توسعه پوشش گیاهی بوده و از آنجایی که مردم به دنبال آن هستند که ببینند در همکاری با طرح چه چیزی عایدشان میشود، تلاش شده منافع مشترک برای جامعه محلی تعریف شود و ضمن ارتقای شاخصهای پایداری، انگیزه و مشوقی برای مردم ایجاد شود. او خبر میدهد که بیلان طرح، با وجود اجرای عملیات احیایی، مثبت است و از مشارکت مردم در کارهای تکمیلی مثل مراقبت و نگهداری از عرصه استفاده میشود.
برای اجرای این طرح در قالب طرحهای ماده سه و یا به کمک ظرفیتهای قانونی دیگر مثل بند ب ماده 29 قانون احکام دائمی برنامه پنجساله دولت، از مشارکت مردم استفاده میشود و دولت هم اعتباراتش را از مسیر مردم در عرصههای طبیعی هزینه میکند.به گفته رئیس مرکز جنگلهای خارج از شمال سازمان منابع طبیعی، برخی اقدامات برای توانمندسازی جامعه محلی در مناطق تحت مدیریت، پیگیری میشود.
مدیریت آفات در قالب اجرای طرح
موسوی نژاد درباره نحوه مدیریت آفات به دنبال اجرای طرح مدیریت پایدار زاگرس توضیح میدهد که بخش حفاظت، مرتع و آبخیزداری تکمیل کننده اقدامات، در برنامه مدیریتی تدوین شده هستند.
به گفته رئیس مرکز جنگلهای خارج از شمال سازمان منابع طبیعی، برنامههای مدیریتی زاگرس با تکیه بر ارزیابی توان حوضههای آبریز انجام شده و در طول پنج سال اجرای برنامههای آزمایشی، خود دولت منابع مالی طرح را تامین میکند. پس از این مدت، در صورت مثبت بودن بیلان طرح و وجود قابلیت واگذاری به مردم، اجرای این طرحها به جامعه محلی سپرده میشود تا خودشان نقش بپذیرند. از سوی دیگر حفاظت فیزیکی، نظارت و ارزیابی در این مناطق، مستمرا توسط کارشناسان منابع طبیعی مقیم در منطقه انجام میشود.
ساختار سه لایهای مدیریت جنگلهای زاگرس
بر اساس اعلام موسوی نژاد، ساختار تعریف شده برای مدیریت جنگلهای زاگرس در سه لایه تعریف شده است. در سطح ملی، راهبری و سیاستگذاری انجام میشود. در سطح دوم یعنی استان، رئیس شورای برنامهریزی استان، استانداران هستند. دبیر اجرایی اداره کل منابع طبیعی است و در جهت همافزایی و تقویت برنامهها، سازمان مدیریت و برنامهریزی هر استان نقش پررنگی در کمیتههای تعریف شده دارد. زیرا این سازمان از نظر قدرت اجرایی و منابع اعتباری میتواند کمیته تشکیل شده در سطح استان را راهبری کند. در پایینترین سطح هم فرماندار مدیر اجرایی برنامههایی خواهد بود که در ساختار استانی تدوین میشود.
به گفته رئیس مرکز جنگلهای خارج از شمال سازمان منابع طبیعی، برنامههای تدوین شده برای مدیریت زاگرس، قابلیت اصلاح داشته و با توجه به تنوع بالای مناطق زاگرسی از نظر پوشش گیاهی و ... بسته به شرایط عرصه، این برنامهها در حین اجرا اصلاح میشوند. آنطور که موسوی نژاد میگوید: در پایلوتهای اجرا شده، استقبال مردم از طرح مدیریت زاگرس بسیار مطلوب بوده و حتی برخی استانها گله داشتهاند که چرا استان آنها بهعنوان استان آزمایشی اجرای طرح، انتخاب نشده است؛ اما از آنجا که منابعطبیعی خیلی به دنبال آزمون و خطا در اجرای این طرح نیست، قطعات آزمایشی را بهصورت محدود انتخاب کرده است.
در شرایطی که زاگرس دیگر تاب آزمون و خطاهای مدیریتی را ندارد، اجرای این سند میتواند آخرین فرصت برای احیای یکی از حیاتیترین اکوسیستمهای ایران باشد؛ اکوسیستمی که نهتنها ضامن تنوع زیستی غرب کشور، بلکه پشتوانه امنیت آب و معیشت میلیونها نفر است. موفقیت این طرح اما بیش از هر چیز به تداوم حمایت مالی دولت، هماهنگی دستگاههای اجرایی و جلب اعتماد و مشارکت واقعی جوامع محلی وابسته خواهد بود. اگرچه راه نجات زاگرس دشوار و زمانبر است، اما آغاز اجرای مدیریت پایدار میتواند نقطه امیدی باشد برای جنگلهایی که سالهاست زیر فشار بحرانهای انسانی و اقلیمی نفس میکشند.
