هفت صبح | معضل انباشت شیشههای رنگی نوشیدنی در جزایر جنوبی کشور، بحرانی محیط زیستی است که به راحتی با ساز و کارهای ساده قابلیت ساماندهی دارد. شیشهها برای تجزیه و بازگشت به طبیعت به یک میلیون سال زمان نیاز دارند و تنها نسخه شفابخش برای سواحل جنوبی، همان نسخه بازیافت است. به گفته کارشناسان، کافی است که شرکتهای تولیدکننده این محصولات اندکی مسئولیتپذیری داشته باشند و مافیا دست از سر صنایع بازیافت بردارد تا آنها بتوانند شیشههای رنگی را به چرخه تولید بازگردانند اما گویا عزمی جدی برای ساماندهی این معضل وجود ندارد و جزایر زیبای جنوب کشور، هر روز بیشتر از دیروز مملو از شیشه خالی رنگی نوشیدنیهایی میشوند که میتوانست برای ایران ثروت آفرین باشد.
فعالان محیط زیست خبر میدهند که سواحل زیبای جزایر جنوبی کشور که همه ساله پذیرای تعداد زیادی از گردشگران است، مملو از شیشههای خالی نوشیدنیهایی شده که کام گردشگران را خنک و شیرین میکند اما با بیمسئولیتی آنها و رها کردن این شیشهها در طبیعت، کام محیط زیست تلخ میشود و صحنههایی زشت در سواحل جنوبی به جا میگذارد. شیشههای رها شده در طبیعت، یک میلیون سال زمان نیاز دارند تا تجزیه شوند!
فعالان محیط زیست بر این باورند که نبود واحدهای بازیافت شیشههای رنگی در ایران باعث شده که کسی مایل به جمعآوری این زبالهها از دل طبیعت نباشد اما کارشناسان محیط زیست در گفتوگو با هفت صبح، نه تنها مسئله نبود واحدهای بازیافت شیشههای رنگی را تکذیب میکنند بلکه دست داشتن مافیا در فرآیندهای مختلف صنعت بازیافت را عاملی میدانند که مدیریت بهینه این پسماند ارزشمند را با مشکلات عدیدهای مواجه میکند.
کوچ فعالان بازیافت شیشه به سایر حوزهها
جاوید اسماعیلی، فعال صنعت پسماند در گفتوگو با هفت صبح تمام شیشههای رنگی به جز شیشه تلویزیون که حاوی سرب است را قابل بازیافت و استفاده در کورههای ذوب معرفی میکند.
به گفته او، حتی شیشههای دارویی هم قابلیت بازیافت دارند زیرا سیستمهای بازیافت پس از شکستن شیشه، آنها را شستوشو داده و راهی کوره میکنند؛ بنابراین شیشههای سبز، قهوهای و سفید در این واحدها قابل استفاده هستند اما از آنجا که قیمت خرده شیشه ثابت مانده و این محصول مافیایی دارد که اجازه نمیدهد قیمت آن بالا برود، ارزشمندترین ماده اولیه کارخانههای شیشه مورد استفاده قرار نمیگیرد.
این فعال صنعت بازیافت از کوچ کسانی خبر میدهد که اقدام به جمعآوری شیشههای استفاده شده میکردند. حالا آنها به سمت جمعآوری فلزات، کارتن و ... رفتهاند؛ زیرا همه پسماندهای دیگر افزایش قیمت داشتهاند ولی شیشه تا عید سال گذشته به ازای هر کیلوگرم، 6 هزار تومان قیمت داشت. به این ترتیب جمعآوری این محصول، دپو و تمیزکردن آن برای پیمانکاران صرفه ندارد.
اسماعیلی از رایزنیهایی خبر میدهد که بدون نتیجه مانده و نتوانسته به ساماندهی و فرهنگسازی جمعآوری شیشههای استفاده شده، منتهی شود. حتی طرح آزمایشی که در تاکستان اجرایی میکند، به دلیل عدم همکاری صاحبان سوپرمارکتها ناشی از نبود فضای کافی و ... بدون نتیجه باقی میماند.
چرا تجربه دهه 60 تکرار نمیشود؟
دهه 60 که کشور درگیر جنگی خانمان برانداز بود، همه مردم موظف بودند برای خرید کوکاکولا یا شیر، بطریهای استفاده شده را به مغازهها بازگردانند یا ودیعهای پیش فروشنده بگذارند که پس از برگرداندن شیشه، آن پول به خریدار پس داده میشد. به این ترتیب، شیشههای دست مشتری پس از شستوشو، مجددا پر میشدند و به چرخه مصرف باز میگشتند. اقدامی که با خاتمه جنگ، به دلیل مسائل بهداشتی به دست فراموشی سپرده شد. آیا نمیتوان بار دیگر از آن مدل برای جمعآوری شیشههای استفاده شده و بازیافت آنها استفاده کرد؟
اسماعیلی در این رابطه با تاکید بر پایین آمدن مسئولیتپذیری شرکتها، مدلهایی مشابه شرکتهای توسعه یافته نظیر آلمان، ایتالیا و فرانسه را برای حل مشکل پیشنهاد میدهد. در این کشورها جعبههایی برای انداختن شیشه طراحی شده و در ازای این کار، هدیهای به افراد داده میشود.
او بر این باور است که باید یک مرجع دولتی، کار جمعآوری شیشههای استفاده شده را بر عهده بگیرد؛ زیرا جمعآوری پسماند برای بخش خصوصی صرفه ندارد.
به گفته این فعال صنعت بازیافت، در کشورهای توسعه یافته، 70 تا 80 درصد ورودی کارخانههای شیشه، مربوط به خرده شیشه است و چنین اقدامی با استقبال واحدهای تولیدی روبهرو میشود؛
زیرا دیگر لازم نیست یک کوه را تخریب کنند که چند تن شیشه بهدست آورند؛ بلکه شیشه خرده آماده را دریافت میکنند و با مصرف انرژی کمتر، سرعت تولیدشان افزایش یافته و کیفیت محصولشان بیشتر میشود. این فعال صنعت پسماند تاکید میکند که خرده شیشه یک ماده اولیه آماده شرکتهای این حوزه است و حتی از خرده شیشههای تلویزیون هم میتوانند برای قلیان سازی و تولید زیورآلات استفاده کرده و مانع تخریب محیط زیست شوند.
استانداردهای سختگیرانه تفکیک شیشه
ابوعلی گلزاری عضو شورای راهبردی سازمان حفاظت محیطزیست نیز در گفتوگو با هفت صبح دلیل تفاوت رنگ شیشهها را مرتبط با محتوای اکسیدهای فلزی آنها میداند. شیشههای سبز اکسید آهن و کروم دارند، در حالی که شیشههای قهوهای حاوی اکسید آهن و گوگرد هستند. شیشههای شفاف هم کمترین ناخالصی را به همراه دارند.
به گفته گلزاری، از شیشههای شفاف برای ظروف و نوشیدنی مختلف استفاده میشود؛ در حالی که شیشههای قهوهای برای حمل نوشیدنی حساس به نور و دارو کاربرد دارند. اگر یک درصد شیشه رنگی، داخل پسماندهای شیشه شفاف بیاید، کل آن محموله که بعدا میخواهیم به کوره تحویل دهیم، از نظر استانداردهای شفافیت دچار مشکل شده و افت میکند. به همین خاطر باید شیشههای رنگی یا سفید به صورت جداگانه از هم تفکیک شوند. همین موضوع سبب میشود که در جنوب، شیشههای رنگی مانند سایر پسماندها ساماندهی نشوند.
نبود سیستم اقتصادی و مدیریتی مهمترین دلیل عقب ماندگی
گلزاری شرایط نابسامان سواحل جنوبی و انباشت شیشه در این منطقه را حاصل نبود یک سیستم اقتصادی و مدیریتی، مشابه همه ساختارهای کشور میداند. در صنعت بازیافت شیشه، اگر تفکیک به درستی انجام نشود، سیاست ودیعهگذاری درستی نداشته باشیم و لجستیک معکوس تخصصی تعریف نشود، همچنان سواحل آلوده خواهند ماند. در حالی که با اندکی تغییرات، شرکتهای بازیافت میتوانند خوراک مناسب و پایدار داشته باشند و اقتصاد این حوزه هم فعال میشود.
او تعریف سطل مخصوص هر رنگبندی برای جمعآوری شیشههای رنگی در جاهایی مثل هتلها، رستورانها و بومگردیها را چاره کار میداند و تاکید میکند که به این شیوه، میتوان جریان مستقل پسماند برای شیشه را داشته باشیم.به گفته گلزاری، میتوان به صورت آزمایشی در جاهایی مثل قشم، هرمز، کیش، ماسوله، انزلی یا شیراز و برخی کلانشهرها موضوع جمعآوری پسماند شیشه را اجرایی کرد و بهعنوان زنجیره ارزش مستقل به آن نگاه کنیم.
اگرچه بازگشت به عقب در همه جای دنیا امری مذموم به شمار میرود اما کاش ایران باز هم به دهه 60 بازگردد. همان دههای که کمبود ماده اولیه باعث شده بود که شرکتها بیشتر به استفاده چندباره از شیشه روی بیاورند و محیط زیست ایران را آلوده نکنند.
نبود صرفه اقتصادی برای پیمانکاران جمعآوری
عضو شورای راهبردی سازمان حفاظت محیطزیست هم بر این باور است که نبود صرفه اقتصادی برای پیمانکاران جمعآوری پسماند، عاملی است که سبب شده جمعآوری پسماند شیشه با استقبال مواجه نشود؛ از سوی دیگر در جنوب کشور که سطح تفکیک خاصی وجود ندارد، نمیتوان انتظار داشت که تفکیک تخصصی شیشه اجرایی شود.
به گفته گلزاری، در فصل گردشگری، سیستم جمعآوری در مناطق جنوب کشور به سمت پسماندهای عادی میرود و پیمانکاران، جمعآوری شیشه را در برنامههای خود قرار نمیدهند. این در شرایطی است که از نظر فنی برای بازیافت شیشه هیچ مشکلی وجود ندارد اما این محصولات بازیافت نمیشوند. او تاکید میکند که خرده شیشه را میتوان در مصالح عایق و شیشههای جدید استفاده کرد. این مدلی است که در همه جای دنیا جواب گرفته است. در بسیاری از کشورها با مشوقهای مالی و پرداخت نیم یورو به خریداران نوشیدنی، زمینه جمعآوری پسماند را فراهم میکنند.
گلزاری میگوید که ایرانیان در قدیم بافرهنگتر بوده و برای شیشه ودیعهگذاری میکردند؛ به همین خاطر، شیشهها جمعآوری میشد اما اکنون اینگونه نیست. ضمن آنکه وقتی شیشهها تفکیک نمیشوند و با شیرابه یا ماسه، نمک و روغن در سواحل جنوبی مخلوط میشوند، ارزش آنها کاهش یافته و کسی مایل به استفاده از چنین پسماندی نیست. به گفته این عضو شورای راهبردی سازمان حفاظت محیطزیست، دلیل موفقیت دنیا در بازیافت شیشه آن است که به این محصول بهعنوان یک پسماند مستقل توجه میشود؛ زیرا یک جریان کاملا مستقل است. ولی در ایران، شیشه را زیرمجموعه پسماند معمولی در نظر میگیرند و آن را با زباله خشک و تر مخلوط میکنند.
