هفت صبح| خیابان انقلاب، در شلوغی بیوقفهاش، همیشه آدمهایی را در خود پنهان کرده که هر کدام یک داستاناند. میان بساط کتابها، دستفروشها و صداهای پراکنده، مردی ایستاده که اگر چند دقیقه با او همصحبت شوی، میفهمی با یک «داستان» طرف نیستی؛ با بخشی از حافظه زنده سینمای ایران روبهرو شدهای. نامش حسین کوکاییان است، خیلیها او را با لقب «حسین قیصر» میشناسند؛ مردی که دیالوگهای بهروز وثوقی را از بر دارد و روزگاری در کنار او نفس کشیده است. زندگیاش میان حلقههای فیلم، نور آپارات، لوکیشنهای قدیمی و خاطراتی میگذرد که هرکدام میتواند یک فیلم باشد. حالا در هفتاد و یک سالگی، همچنان سرحال و قبراق با همان غرور قدیمی، فیلم میفروشد و منتظر نقشی است که خودش انتخابش کند.
جایی در تاریکی سالن، یک زندگی شروع شد
حسین کوکاییان روایتش را از ۱۳ سالگی شروع میکند؛ از جایی که یک دعوت ساده، مسیر زندگیاش را تغییر داد: «رفقا گفتن بیا بریم یه فیلم ببینیم، دو تا فیلم با یه بلیت. رفتیم سینما ستاره آبی میدان گرگان… همونجا کار تموم شد، من دیگه شدم بچه سینما.» او از روزهایی میگوید که سینما فقط یک سرگرمی نبود، یک اتفاق اجتماعی بود؛ تجربهای جمعی که تماشاگران را به هم وصل میکرد: «سینما انقدر شلوغ بود که وقتی میخواستیم بیاییم بیرون، از روی پوست تخمهها رد میشدیم. زمین پیدا نبود. چهارشنبهها که فیلم عوض میشد، من اولین نفر میرفتم.»
نقطه عطف، مواجهه با فیلمی بود که مسیر نگاهش را تثبیت کرد: «فیلم قیصر رو تو سینما قصر طلایی دیدم. جمعیت عجیب بود، موقع ورود به سالن لباسم پاره و بدنم زخمی شد و یک پارچه بستم و با تن زخمی فیلم رو ایستاده دیدم و بعد از تماشای فیلم کارم به سرم زدن کشید.»نام بهروز وثوقی که میآید، لحنش تغییر میکند؛ انگار از یک قهرمان شخصی حرف میزند: «تمام دیالوگهاشو حفظم. از قیصر تا گوزنها، همه رو.»
از بساط کاست تا قلب سینما
پیش از ورود جدی به فضای سینما، بساط کوچکی در میدان گرگان داشت: «نوار کاست میفروختم.» همین حضور در فضای فرهنگی شهر، پای او را به آدمهای سینما باز کرد. نام عباس ژیگول یا همان عباس منوچهری که برنامهریز تئاتر گلریز بود را با احترام میآورد؛ کسی که مسیرش را تغییر داد: «گفت بیا ببرمت سینما. اول فکر کردم شوخیه.»
چند ماه بعد، همان پیشنهاد به واقعیت تبدیل شد و او وارد یکی از مهمترین سینماهای آن دوره شد: «رفتم سینما سیلور سیتی، پیش بهروز. شدم آپاراتچی در 16 سالگی.» دنیای آپارات برای او فقط یک شغل نبود، یک مدرسه بود: «فیلمها رو بوبین میکردیم، میبردیم از این سینما به اون سینما. اگر فیلم پاره میشد، تعمیر میکردیم. نور کم میشد، تنظیم میکردیم.»خیلی زود از یک شاگرد ساده تبدیل شد به کسی که در چند سینما رفتوآمد داشت.«یه جا نمیموندم. از این سینما به اون سینما. از این لوکیشن به اون لوکیشن.» این جابهجایی دائمی، او را به دل سینما برد؛ جایی که خیلیها فقط رویایش را دارند.
پشت صحنه با ستارهها
حضور در سینما، او را به پشت صحنه کشاند. از لوکیشنها میگوید، از شبهایی که فیلمبرداری تا صبح ادامه داشت: «سر فیلم «همسفر» بودیم. یکدفعه فیلمبرداری قطع شد، مهمان داشتن. میوه آوردن، نوشیدنی آوردن. بعدش برای ما چلوکباب آوردن.بهروز گفت من دستپخت خانوممو میخورم. از خونه تاس کباب آورده بود و اون زمان با گوگوش زندگی میکرد.» اینها برای او فقط خاطره نیست؛ بخشی از زیست روزمرهاش بوده.
این نزدیکی به ستارهها، برای او یک تجربه عادی بود؛ در حالی که برای دیگران رؤیاست. او از نامهایی حرف میزند که تاریخ سینمای ایران را ساختهاند؛ از رفاقتها، شوخیها و لحظههایی که هیچوقت ثبت نشدند.حسین قیصر وقتی به خاطراتش از کار جلوی دوربین میرسد، لحنش تغییر میکند؛ انگار از پشت آپارات بیرون میآید و میایستد وسط قاب. از روزی میگوید که کنار بیک ایمانوردی قرار گرفت: « پیش بیک ایمانوردی در استودیو آربی میرفتم، خیلی مرد بود. سر صحنه انرژی داشت، هوای همه رو داشت.»
همانجا بود که اولین تجربه جدی بازی برایش شکل گرفت: «تو فیلم «قلاب کمر» بازی کردم در کنار بیک ایمانوردی. سر این فیلم به من 100 تومن داد۵۰ تومنشو دادم خرج خونه کردم، ۵۰ تومن دیگهاش رو هرچی خرج میکردیم تموم نمیشد.» این تجربه برای او یک حضور کوتاه نبود؛ یک تأیید بود. تأیید اینکه میتواند از پشت دستگاه آپارات، قدم بگذارد داخل تصویر، همانجا بود که فهمید سینما برایش تماشای صرف نیست، بخشی از وجودش است.
وقتی از گذشته حرف میزند، نامها یکییکی زنده میشوند؛ اسمهایی که برای خیلیها فقط خاطرهاند، برای او بخشی از زندگی بودهاند. از ناصر ملک مطیعی یاد میکند، از حالوهوای پشت صحنهها، از آن جنس حضورهایی که فاصلهای میان بازیگر و آدمهای اطرافش نمیگذاشت. بعد میرسد به محمدعلی فردین؛ با لبخندی که روی صورتش مینشیند: «یه بار به من کارت ویژه داد، با اون کارت رفتیم سینمای خودش.»
جزئیات را با همان دقت همیشگی تعریف میکند: «گفتیم مهمونای فردین هستیم، حسابی ازمون پذیرایی کردن؛ کالباس و کوکا آوردن، نشستیم فیلم دیدیم.» برای او، اینها یک خاطره معمولی نیست؛ تجربهای است از نزدیکی با ستارههایی که برای خیلیها دستنیافتنی بودند. لحظههایی که در سالن تاریک سینما گذشته اما هنوز با همان وضوح در ذهنش مانده.
میگوید: «ما با اینا زندگی کردیم.» جمله کوتاه است، اما بار یک دوره را با خودش دارد؛ دورهای که سینما، روی پرده نبود، در نفس آدمها جریان داشت.
آپاراتخانه؛ دانشگاه واقعی
«کلاس بازیگری نرفتم. سینما خودش دانشگاه من بود.» این جمله را با اطمینان میگوید. سالهایی که در آپاراتخانه گذراند، برایش حکم آموزش داشت. «فیلمها رو بارها میدیدم. دیالوگها رو گوش میدادم. صداها تو ذهنم میموند.» گاهی حتی همانجا تمرین میکرد: «صدا رو پخش میکردم، باهاش تکرار میکردم.»
حتی پیشنهادی برای دوبله هم داشته: «آقای والیزاده گفت صدات به دوبله میخوره، بیا. گفتم من بازیگری رو دوست دارم.»
او بازیگری را با تجربه و مشاهده یاد گرفته: «کنار بزرگان بودم، نگاه میکردم، یاد میگرفتم.»
ایستاده بر لبه غرور و انتخاب
حسین قیصر از نقشهایش میگوید و در میان این تجربهها، همکاری با شاهد احمدلو هم برایش نقطه قابل اتکایی بود: «چند تا کار باهاش داشتم، به نظرم بهترین کارگردان است در کارهایش کلوزآپ داشتم، دیالوگ داشتم.»با این حال، مسیر بازیگریاش آنطور که باید ادامه پیدا نکرد. خودش دلیل را کوتاه و روشن میگوید: «سینما پول میخواد، پشت میخواد.»
جمله را بدون گلایه میگوید، شبیه کسی که قواعد را فهمیده و کنار آمده. بعد اضافه میکند: «من هیچکدومو نداشتم.»
اینجاست که دو خط پررنگ در شخصیتش دیده میشود؛ غرور و انتخاب. «نرفتم در خونه کارگردان. نگفتم منو بازی بده.»
میداند همین تصمیم، مسیرش را تغییر داده، فاصله ساخته، اما از آن برنمیگردد: «اگه بخوان، خودشون میان سراغم.»
حدود ده دوازده فیلم بعد از انقلاب بازی کرده، با همان آرامش اضافه میکند: «کم پیشنهاد میدن. شرایطش فرق کرده، بعضی فیلمهایی که بازی کردم هنوز به نمایش در نیامدن.»
این فاصله، نتیجه همان انتخاب است؛ انتخابی که هم او را از جریان اصلی دور کرد، هم شخصیتش را ساخت.
جملهای میگوید که شبیه خلاصه همه این سالهاست:
«هیچوقت نرفتم برای نقش التماس کنم.»
برای بعضیها این جمله شاید یک محدودیت باشد، برای او اما تعریف خودش است؛ مردی که ترجیح داده بیرون از بازی بایستد، اما قواعد خودش را نگه دارد.
حافظهای که هنوز فیلم پخش میکند
برای حسین قیصر، سینما چیزی نیست که در گذشته جا مانده باشد؛ هر شب، دوباره زنده میشود. وقتی به خانه میرسد، فیلمها شروع میشوند؛ نه برای تماشا، برای زندگی کردن. «شبها که میرم خونه، فیلم میبینم. تیزرها رو نگاه میکنم. یکی دو ساعت میبینم، خسته که میشم خاموش میکنم، بعد دوباره برمیگردم سراغش.»تماشای او شبیه بقیه نیست. فیلم را از ابتدا تا انتها دنبال نمیکند، سکانسها را انتخاب میکند، نگه میدارد، دوباره میسازد: «یه ربع از این، یه ربع از اون. صحنه رو میگیرم، تو ذهنم بازی میکنم ببینم اگه جای اون بودم چی کار میکردم.»
بعد از دیدن، تازه بخش مهم شروع میشود: «یه ساعت، دو ساعت میبینم. بعد میشینم فکر میکنم.»
ذهنش هنوز پر از تصویر است؛ صحنهها را نگه میدارد، زیر و رو میکند، دوباره جان میدهد.
برای او، این کار عادت نیست، تمرین است. تمرینی که سالهاست ادامه دارد و باعث شده هنوز خودش را بازیگر بداند؛ حتی اگر فاصلهاش با پرده بیشتر شده باشد. در واقع، چیزی در او تغییر نکرده؛ همان نوجوانی است که با شوق فیلم میدید، فقط سنش بالا رفته.
دیالوگها را با جزئیات به یاد دارد. وقتی از او میخواهی، میتواند سکانسی را با همان لحن و ریتم اجرا کند. همین ویژگی باعث شده لقب «قیصر» برایش بماند.
میگوید: «دیالوگهای بهروز رو کامل بلدم. از اول تا آخر.»
با این حال، نگاهش به فیلمها از جنس تکرار بیپایان نیست: «نمیشینم یه فیلمو کامل صد بار ببینم. تیکههاش برام مهمه.» همین شیوه دیدن، حافظهای ساخته که شبیه یک آرشیو زنده عمل میکند. او فقط تماشاگر نبوده، شاهد بوده؛ از سالنها تا پشت صحنهها. حالا هم، همان تصاویر را هر شب مرور میکند، انگار آپاراتی که زمانی فیلم پخش میکرد، حالا در ذهنش روشن مانده.
تهران؛ یک لوکیشن بزرگ در ذهن من
یکـــــی از جالبترین بخشهای حرفهایش، تســــــلطش بر لوکیشنهاست: «تمام لوکیشنهای فیلمهای تهران رو بلدم.»
از خیابانها، کوچهها و محل فیلمبرداریها با جزئیات حرف میزند: «خیابون مفتح، کوچه اول سمت چپ… اونجا فیلم «گنج قارون» فیلمبرداری شد. من ۱۴ سالم بود، اونجا بودم.»
این شناخت، نتیجه سالها پرسه در شهر و حضور در پروژههای مختلف است: «یه جا نموندم. از این لوکیشن به اون لوکیشن.»
تهران برای او یک شهر ساده نیست؛ یک آرشیو تصویری زنده است.
سینما یا زندگی؟
انتخاب من روشن بود
زندگی شخصیاش هم بیتأثیر از این مسیر نبوده. از همسرش میگوید که در یک تصادف از دست داده. بعد از آن، ازدواج دیگری داشته که به انتخابی جدی ختم شده: «گفت یا من یا سینما. من گفتم سینما.»
این جمله را با آرامش میگوید؛ بدون تلاش برای توجیه. برای او، سینما یک انتخاب گذرا نبوده؛ بخشی از هویت اوست.
مثالی ساده میزند: «یکی کفتربازه، یکی قماربازه، هر کسی یه عشقی داره. عشق من سینماست.»
هنوز ایستاده
در هفتاد و یک سالگی، همچنان پرانرژی، سرحال و قبراق است. از روتین روزانهاش میگوید: «هر روز طناب میزنم، نرمش میکنم. تا حالا پام به بیمارستان نرسیده.»
در میان حرفهایش، یک جمله را با اطمینان تکرار میکند: «هیچی بهتر از تن سالم نیست.»
حسین قیصر نگاه جالبی هم به نسل جدید دارد. از کسانی میگوید که امروز شیفته دیدن ستارههای قدیمی هستند: «خیلیا میرن خارج، پول خرج میکنن که بهروز رو ببینن.»
بعد مکثی میکند و ادامه میدهد: «من با جوونیهاش بودم. افتخارم همینه.»
وقتی از آرزویش میپرسی، پاسخ ساده و روشن است: «تا وقتی زندهام، فیلم بازی کنم.»
هیچ پیچیدگی خاصی در این آرزو نیست. نقشی که دوست داشته باشد، کارگردانی که او را بخواهد و فرصتی برای حضور جلوی دوربین.
زندگی حسین قیصر، در همین جمله خلاصه میشود؛ تداوم یک عشق. عشقی که از نوجوانی شروع شد، از سالنهای شلوغ گذشت به پشت صحنه رسید و امروز، در بساطی کوچک کنار خیابان انقلاب ادامه دارد.
و هنوز امید دارد:اما این امید، به انتظار وابسته نیست.
او مسیر خودش را ادامه میدهد؛ با همان ریتمی که سالها پیش شروع کرده بود.
حسین قیصر، بیشتر از آنکه یک فرد باشد، یک قصه است؛
قصه از عشقی که خاموش نشده، از مسیری که تغییر نکرده، از انسانی که با انتخابهایش زندگی کرده.
او شاید در مرکز سینما نباشد،اما از آن جدا هم نشده.و شاید مهمترین جملهای که بتوان از دل این گفتوگو بیرون کشید، همین باشد: «ما پارتیمون خداست.»
در جهانی که بسیاری مسیرشان را با حسابوکتاب انتخاب میکنند، او راهی را رفته که با دلش همخوان بوده؛ راهی پر از خاطره، سختی، افتخار و البته، یک جور ایستادگی آرام.
ایستادگی مردی که هنوز خودش را «قیصر» میداند.
