سعید شیری: تاریخ عاشورا تنها روایت چند روز از محرم سال 61 هجری نیست، بلکه نمایشگاه بزرگی از انسانهایی است که هر یک محصول یک مکتب، یک تربیت و یک سابقه اعتقادی بودند. در کربلا، هیچکس ناگهان به جایگاه بلندی مثل ابوالفضل العباس یا حبیب بن مظاهر و یا مسلم بن عقیل و در جایگاه پستی مثل عمر بن سعد نرسید. انتخابهای بزرگ، ریشه در سالها باور، تربیت و وفاداری یا فاصله گرفتن از حق دارند. از همین رو برای فهم درست نهضت حسینی، باید به گذشته شخصیتهای آن نیز نگریست و دید چه عواملی آنان را در حساسترین آزمون تاریخ در جبهه حق یا باطل قرار داد.
پس شناخت یاران امام حسین علیهالسلام بدون توجه به ریشههای تربیتی آنان ممکن نیست. حضرت مسلم بن عقیل از جمله شخصیتهایی است که عظمت او تنها در شهادتش خلاصه نمیشود؛ بلکه باید او را در پرتو خاندان پاک بنیهاشم، تربیت عقیل بن ابیطالب و فرهنگ وفاداری به ولایت عترت شناخت. بررسی زندگی او نشان میدهد که سفارت امام حسین علیهالسلام در کوفه، نتیجه سالها شایستگی، بصیرت و تربیت در مکتب اهلبیت علیهمالسلام بود، نه صرفاً یک مأموریت مقطعی و سیاسی.
در گفتوگویی که با حجتالاسلام و المسلمین بیگی خمینی کارشناس تاریخ اسلام داشتیم، بیشتر به ابعاد شخصیتی و پنهان سفیر امام حسین علیهالسلام پرداختیم که در ادامه میخوانید.
* معمولاً نام حضرت مسلم بن عقیل با واقعه کوفه و شهادت مظلومانه ایشان گره خورده است. پیشینهای درباره این شخصیت کلیدی تاریخ عاشورا داریم؟
متأسفانه در حافظه عمومی جامعه، حضرت مسلم بن عقیل بیشتر با چند روز پایانی زندگی خود شناخته میشود؛ در حالی که ایشان از برجستهترین شخصیتهای خاندان بنیهاشم و از چهرههای ممتاز تاریخ اسلام است. اگر بخواهیم نهضت عاشورا را به درستی بشناسیم، باید شخصیت سفیر امام حسین را نیز فراتر از شهادت او مطالعه کنیم. مسلم بن عقیل تنها یک فرستاده سیاسی نبود؛ بلکه محصول مکتب نبوت، امامت و ولایت بود. او در خانوادهای رشد کرد که علم، شجاعت، وفاداری و حقطلبی در آن موج میزد. از همین رو شناخت زندگی پیشین او، درک ما را از فلسفه انتخاب وی به عنوان نماینده امام حسین عمیقتر میکند.
* نقش پدر ایشان، عقیل بن ابیطالب، در شکلگیری شخصیت حضرت مسلم چه بود؟
عقیل شخصیتی بسیار مهم و در عین حال کمتر شناختهشده در تاریخ اسلام است. او فرزند ابوطالب و برادر بزرگتر امیرالمؤمنین علی بود و در میان قریش به عنوان بزرگترین نسبشناس عصر خود شهرت داشت.
نکته مهم این است که عقیل تنها یک دانشمند نبود؛ بلکه فردی شجاع، صریحاللهجه و مدافع سرسخت حقانیت اهلبیت محسوب میشد. او در جنگهای صدر اسلام در کنار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حضور داشت و تا پایان عمر از ولایت فاصله نگرفت.
نامه تاریخی عقیل به امیرالمؤمنین در آستانه جنگ صفین نشان میدهد که وی و فرزندانش حاضر بودند جان خود را فدای امام زمان خویش کنند. مسلم بن عقیل در چنین محیطی رشد کرد و طبیعی بود که وفاداری به ولایت به مهمترین ویژگی شخصیتی او تبدیل شود.
* برخی منابع از جایگاه علمی و اجتماعی عقیل سخن گفتهاند. این موضوع چه تأثیری در تربیت مسلم داشت؟
عقیل در مسجد نبوی مرجع پاسخگویی به مسائل مربوط به انساب و تاریخ قبایل عرب بود. حتی امیرالمؤمنین در انتخاب همسر برای خود، از دانش عقیل بهره گرفت و او بود که حضرت فاطمه کلابیه، معروف به امالبنین سلام الله علیها را معرفی کرد.
شیخ صدوق در امالی خویش از سعید بن جبیر و او از ابنعباس نقل میکند که امیر مؤمنان علیهالسلام به رسول خدا صلیاللهعلیهوآله عرض کرد:
«ای رسول خدا؛ تو عقیل را دوست داری؟» إِنَّكَ لَتُحِبُّ عَقِیلًا؟پیامبر فرمود: «بله، به خدا سوگند من او را به دو دلیل دوست دارم: یکی به خاطر خودش و دیگری به خاطر محبتی که ابوطالب به او داشت. و همانا فرزندش (مسلم بن عقیل) در راه محبت فرزند تو کشته خواهد شد؛ پس چشمان مؤمنان بر او اشک میبارد و ملائک مقرب بر او درود میفرستند.» سپس رسول خدا صلیاللهعلیهوآله آنقدر گریست که اشکهایش بر سینهاش جاری شد و فرمود: «به سوی خدا شکایت میبرم از آنچه عترت و خاندانم پس از من با آن مواجه خواهند شد.»
متن روایت به اینگونه است: قَالَ عَلِیٌّ ع لِرَسُولِ اللَّهِ ص یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ لَتُحِبُّ عَقِیلًا قَالَ إِی وَ اللَّهِ إِنِّی لَأُحِبُّهُ حُبَّیْنِ حُبّاً لَهُ وَ حُبّاً لِحُبِّ أَبِی طَالِبٍ لَهُ وَ إِنَّ وَلَدَهُ لَمَقْتُولٌ فِی مَحَبَّةِ وَلَدِكَ فَتَدْمَعُ عَلَیْهِ عُیُونُ الْمُؤْمِنِینَ وَ تُصَلِّی عَلَیْهِ الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ ثُمَّ بَكَى رَسُولُ اللَّهِ ص حَتَّى جَرَتْ دُمُوعُهُ عَلَى صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ إِلَى اللَّهِ أَشْكُو مَا تَلْقَى عِتْرَتِی مِنْ بَعْدِی.
بنابراین مسلم در خانهای پرورش یافت که هم مرکز دانش بود و هم مدرسه شجاعت. او از یک سو با تاریخ، سیاست و شناخت قبایل آشنا شد و از سوی دیگر، روحیه ایثار و فداکاری را از پدر و خاندان خود آموخت.
* درباره مادر حضرت مسلم چه اطلاعاتی وجود دارد؟
اطلاعات تاریخی درباره مادر حضرت مسلم محدود است؛ اما آنچه مسلم است، ایشان بانویی پاکدامن از سرزمین نبط بوده است. برخی منابع نامهایی چون «حلیه» یا «علیه» را برای او ذکر کردهاند. فارغ از اختلافات تاریخی درباره نام ایشان، آنچه اهمیت دارد نقش تربیتی مادر در پرورش شخصیتی همچون مسلم است. در فرهنگ اسلامی، شجاعت و ایمان فرزندان، پیوندی عمیق با دامان پاک مادران دارد و حضرت مسلم نیز از این قاعده مستثنا نیست.
* یکی از موضوعات کمتر مطرحشده، سابقه نظامی حضرت مسلم است. درباره این بخش از زندگی ایشان توضیح دهید.
این یکی از جذابترین بخشهای زندگی حضرت مسلم است. برخلاف تصور رایج، او صرفاً یک چهره سیاسی نبود. گزارشهای تاریخی نشان میدهد که او در جنگ صفین از فرماندهان و رزمندگان برجسته بوده است. در نبرد بهنساء در مصر، نام مسلم بارها در حساسترین صحنههای جنگ دیده میشود؛ از عملیات نفوذی و جنگهای تنبهتن گرفته تا فرماندهی بخشهایی از نیروها. این سابقه نشان میدهد که امام حسین فردی را به کوفه فرستاد که علاوه بر تقوا و بصیرت، تجربه سیاسی، اجتماعی و نظامی گستردهای نیز داشت و از طریق امام به بصیرتی دست یافته بود.
* درباره ازدواج حضرت مسلم با دختر امیرالمؤمنین بگویید. چه پیامی دارد؟
این ازدواج نشاندهنده جایگاه ویژه حضرت مسلم در نگاه اهلبیت است. امیرالمؤمنین دختر خود، رقیه، را به عقد مسلم درآورد. این پیوند خانوادگی نشانه اعتماد کامل امام به شخصیت، ایمان و شایستگی مسلم بود. به تعبیر دیگر، مسلم بن عقیل نه فقط پسرعموی امام حسین، بلکه داماد خاندان امامت نیز بود و همین امر جایگاه ممتاز او را در میان بنیهاشم نشان میدهد.
مسلم اهل سازش با باطل نبود
* مهمترین ویژگی شخصیتی حضرت مسلم که امروز جامعه ما به آن نیاز دارد چیست؟
اگر بخواهیم تنها یک ویژگی را انتخاب کنیم، آن ویژگی «بصیرت همراه با وفاداری» است. مسلم بن عقیل در اوج پیچیدگیهای سیاسی کوفه، دچار تردید نشد. او نه اهل معامله بود و نه اهل سازش با باطل. در روزهایی که هزاران نفر با او بیعت کردند و سپس او را تنها گذاشتند، تا آخرین لحظه بر عهد خود با امام حسین باقی ماند. امروز جامعه ما بیش از هر زمان دیگری به چنین الگویی نیاز دارد؛ الگویی که نشان میدهد حقمداری، حتی در شرایط تنهایی و فشار، ارزشمندترین سرمایه انسان است.
* چرا حضرت مسلم را «پیشتاز نهضت عاشورا» مینامند؟
مسلم بن عقیل نخستین شهید بزرگ مسیر عاشورا است. در واقع نهضت عاشورا با شهادت مسلم وارد مرحلهای جدید شد. او نخستین کسی بود که هزینه وفاداری به امام حسین را پرداخت و خونش زمینهساز بیداری تاریخی امت شد. به همین دلیل میتوان گفت مسلم بن عقیل عامل مرحله نخست نهضت عاشورا و نماد وفاداری آگاهانه به ولایت عترت بود.
* اگر بخواهید حضرت مسلم را در یک جمله معرفی کنید، چه میگویید؟
حضرت مسلم بن عقیل تجسم پیوند «دانش، شجاعت، بصیرت و وفاداری» است؛ شخصیتی که از دامان خاندان ابوطالب برخاست، در مکتب علی تربیت شد و با خون خود نخستین صفحه حماسه عاشورا را نگاشت.
انتهایپیام/
