هفت صبح| ناوگان جنگی ایالات متحده در خلیج فارس مستقر شده و دونالد ترامپ، کشورمان را تهدید به حمله نظامی کرده است، در حالی که تهران همزمان بر آمادگی کامل دفاعی و ادامه مسیر دیپلماسی تأکید دارد. در این میان، ترکیه، عربستان سعودی و دیگر بازیگران منطقهای تلاش میکنند از تشدید درگیری جلوگیری کنند. سازمان ملل نیز بر ضرورت گفتوگو برای حل اختلافات هستهای ایران تأکید کرده است. چرا که این بحران، پیامدهای اقتصادی و امنیتی گستردهای برای منطقه و جهان در پی دارد.
تحرکات نظامی آمریکا و افزایش ریسک رویارویی
طی دو هفته اخیر، واشنگتن حضور خود را در آبهای خلیج فارس و دریای عمان تقویت کرده است. براساس ردیابی وبسایتهای تخصصی، ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن و ناوشکن موشکانداز یواساس دِلبرت دی بلک وارد منطقه شدهاند و دستکم ۱۰ کشتی جنگی دیگر آمریکا در خاورمیانه حضور دارند. پروازهای هواپیمای آسپری نیروی دریایی آمریکا در خلیج فارس و مسیر عمان، نشاندهنده تمرکز بر جمعآوری اطلاعات و آمادگی عملیاتی است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، سهشنبه ۷ بهمن اعلام کرد: «یک ناوگان جنگی زیبای دیگر به سمت ایران در حرکت است» و در عین حال تأکید کرد امیدوار است نیازی به استفاده از تجهیزات نظامی نباشد، اما اگر لازم شود، آماده اقدام هستند. او به برنامه هستهای و ناآرامیهای ایران نیز اشاره کرده است. این تحرکات در حالی انجام میشود که ایران نیز واکنش متقابل داشته است. عباس عراقچی، معاون وزیر امور خارجه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت:
« نیروهای مسلح شجاع ما با آمادگی کامل و انگشت بر ماشه آمادهاند تا بهطور سریع و قاطع به هرگونه تجاوز علیه خاک، حریم هوایی و آبهای سرزمینی کشور عزیزمان پاسخ دهند.» عراقچی افزود: «ما از یک توافق هستهای منصفانه و عاری از تهدید استقبال میکنیم، اما اگر تحت فشار قرار گیریم، واکنش ما بیسابقه خواهد بود.» همزمان، سازمان هواپیمایی کشوری ایران با صدور اطلاعیه هوانوردی محدودیتهایی در حریم هوایی اطراف تنگه هرمز اعلام کرده و سپاه پاسداران نیز رزمایشهایی با مهمات جنگی برای هفته آینده برنامهریزی کرده است. این اقدامات نشان میدهد تهران همزمان با بازدارندگی نظامی، مسیر دیپلماسی را نیز دنبال میکند.
دیپلماسی منطقهای؛ میانجیگری و گفتوگو
در نقطه مقابل تحرکات نظامی، تهران و کشورهای منطقه بهدنبال کاهش تنش و تقویت مسیرهای دیپلماتیک هستند. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور کشورمان طی روزهای گذشته با سران عربستان، قطر، پاکستان، ترکیه و روسیه گفتوگو کرده و ضمن تأکید بر آمادگی کامل دفاعی براهمیت تعامل از موضع برابر و پرهیز از اقدامات تنشزا تاکید کرده است.
ترکیه اما نقش ویژهای ایفا کرده است. دفتر ریاست جمهوری ترکیه اعلام کرده که رجب طیب اردوغان در رایزنی تلفنی با مسعود پزشکیان تأکید کرده آنکارا آماده است برای کاهش تنشها میان ایران و آمریکا میانجیگری کند. عباس عراقچی نیز در سفر به استانبول با هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه درباره تحولات منطقه و ضرورت گفتوگوهای مستقیم رایزنی کرده است. همچنین، پزشکیان در تماس با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی با اشاره به تشدید خصومتها از سوی آمریکا و اسرائیل گفت:
«تهدیدات و عملیات روانی آمریکاییها با هدف برهم زدن امنیت منطقه صورت میگیرد و هیچ دستاوردی جز بیثباتی برای آنان نخواهد داشت.» او افزود: «وحدت و انسجام کشورهای اسلامی تضمینکننده امنیت پایدار و ثبات منطقه است.»
کشورهای منطقه نیز پیام واضحی به واشنگتن ارسال کردهاند؛ هرگونه تجاوز، تهدید یا ایجاد تنش علیه ایران غیرقابل قبول است و میتواند پیامدهای فاجعهباری برای همه کشورها به همراه داشته باشد. این واکنشها نشاندهنده یک درک مشترک منطقهای از خطرات احتمالی تنش نظامی است.
هشدارهای بینالمللی و پیامدهای اقتصادی
از سوی دیگر، بازیگران بینالمللی نیز نسبت به خطرات تشدید بحران هشدار دادهاند. واسیلی نبنزیا، نماینده روسیه در سازمان ملل به آمریکا توصیه کرده: «همه ما به آمریکاییها توصیه میکنیم که هفت بار اندازه بگیرند و اصلا نَبُرند.» او یادآوری کرده ایران اکنون نسبت به تابستان گذشته آمادگی بیشتری برای مقابله با حمله احتمالی دارد. محمد البرادعی، مدیرکل پیشین آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز تهدیدهای ترامپ درباره حمله به ایران را یادآور جنگ غیرقانونی عراق دانسته و نوشته است: «بهنظر میرسد جان انسانها یا نابودی منطقه دیگر ارزشی بیش از آنچه هست ندارد.»
در بعد اقتصادی، رسانههای اروپایی مانند «اینتلینیوز» هشدار دادهاند که هرگونه رویارویی نظامی آمریکا و ایران، اقتصاد جهانی انرژی را با شوک مواجه خواهد کرد. ایران توانایی بستن تنگه هرمز را دارد، مسیری که یکسوم نفت جهان از آن عبور میکند. تحلیلگران تأکید میکنند که ایران با استفاده از موشکهای ضدکشتی برد بلند، زیردریاییهای کوچک و بزرگ، پهپادها و قایقهای تندرو میتواند توان نظامی نامتقارن قابل توجهی ایجاد کند که حتی ناوهای پیشرفته آمریکا را تحت تأثیر قرار دهد.
توان نظامی و بازدارندگی ایران
توان نظامی ایران شامل طیفی از گزینههاست که همگی برای مقابله با تهدیدهای خارجی طراحی شدهاند. وبسایتهای تحلیلی اروپایی به جزئیات این توانمندی اشاره کردهاند: ایران موشکهای ضدکشتی با برد حدود هزار کیلومتر در اختیار دارد که برد مناسب و بالایی است. علاوه بر این، نیروی دریایی ایران شامل زیردریاییهای کلاس کیلو و جاسک-۲، قایقهای تندرو، پهپادها و ناوشکنها است که میتوانند برای ماهها در یک نبرد دریایی مداوم حضور داشته باشند. این ترکیب، نشاندهنده دکترین دفاع نامتقارن است که توان مقابله با ناوگان سنتی آمریکا را فراهم میکند. علاوه بر قدرت دریایی، ایران با تجربه جنگ ۱۲ روزه تابستان گذشته در عملیات «چکش نیمهشب» که شامل حمله موشکی و بمب به تاسیسات هستهای فردو، نطنز و اصفهان بود، توانسته درسهای ارزشمندی در زمینه بازدارندگی و واکنش سریع به دست آورد.
مسیر پیش رو و نقش دیپلماسی جهانی
در میان این تحولات، سازمان ملل نیز خواستار کاهش تنش و حل اختلاف از طریق گفتوگو شده است. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، گفت: «معتقدیم مهم است که گفتوگویی برقرار شود تا بتوان درباره مسئله هستهای به توافق رسید و از بحرانی که ممکن است پیامدهای ویرانگر منطقهای داشته باشد، جلوگیری شود.» پیامهای ترکیه و کشورهای منطقه نیز بر ضرورت کاهش تنشها و ورود به مسیر دیپلماتیک تأکید دارد. اردوغان و فیدان تأکید کردهاند که هیچ راه آسانی برای واشنگتن وجود ندارد و اقدام نظامی میتواند پیامدهای غیرقابل پیشبینی به همراه داشته باشد.
در این شرایط، تهران اعلام کرده که به مذاکره از موضع برابر و مبتنی بر احترام متقابل پایبند است و از توافق هستهای منصفانه حمایت میکند. در مقابل، واشنگتن تلاش میکند با استفاده از تهدید نظامی و فشار اقتصادی، ایران را به مذاکره مجبور کند. این تضاد در رویکردها، منطقه را در یک وضعیت شکننده قرار داده است. تنش بین ایران و آمریکا، ترکیبی از تهدیدهای نظامی، هشدارهای بینالمللی، دیپلماسی منطقهای و پیامدهای اقتصادی است.
ایران با تمرکز بر آمادگی دفاعی کامل و توان بازدارندگی، مسیر دیپلماسی را همزمان دنبال میکند. واشنگتن بر تهدیدهای نظامی و تحرکات دریایی تمرکز دارد، اما کشورهای منطقه و سازمان ملل تلاش میکنند مسیر گفتوگو و تعامل را حفظ کنند. در چنین شرایطی بحران قابل پیشبینی اما قابل مدیریت است. اما هرگونه اشتباه محاسباتی میتواند منجر به درگیری گسترده با پیامدهای انسانی، اقتصادی و امنیتی شود. گفتوگو و تعامل متوازن، تنها راهی است که میتواند ثبات منطقه و امنیت جهانی را تضمین کند.
