هفت صبح| جهان با سرعتی بیسابقه به سمت خودروهای برقی و هیبریدی میچرخد. غولهای خودروسازی برنامههای بلندپروازانهای برای الکتریکی کردن ناوگان خود اعلام کردهاند و رقبای منطقهای با سرعت در حال ساخت زیرساختهای شارژ و بومیسازی فناوری هستند. اما صنعت خودرو ایران در سکوتی عجیب فرو رفته است. نه خبری از برنامه جدی برای تولید خودروی برقی بومی و نه سرمایهگذاری منسجمی برای طراحی پلتفرمهای هیبریدی وجود دارد. اما همچنان خودروسازان ایرانی همچنان مشغول حاشیهسازیهای قیمتیاند تا با فشار برای حفظ انحصار محصولات خود را بالاتر از ارزش کیفی بفروشند.
کلانروندی که نمیشود نادیده گرفت
جهان در آستانه یک تحول اساسی در صنعت حملونقل قرار دارد. برقیسازی به روندی غیرقابلچشمپوشی تبدیل شده است. الزامات زیستمحیطی، تغییرات ژئوپلیتیکی، ظهور بازیگران جدید و پیشرفتهای سریع فناورانه، تغییر پارادایم در صنعت خودرو را اجتنابناپذیر کردهاند. آژانس بینالمللی انرژی گزارش داده فروش جهانی خودروهای برقی در سال ۲۰۲۵ از مرز ۲۰ میلیون دستگاه عبور کرده و سهم آنها از کل فروش خودروهای نو به ۲۵ درصد رسیده و پیشبینی شده سال ۲۰۲۶ به ۲۷ درصد برسد. همچنین پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰، حدود ۴۰درصد از خودروهای فروختهشده در جهان برقی باشند. خیلی از کشورهای توسعهیافته قوانین سختگیرانهای برای کاهش تولید خودروهای بنزینی وضع کردهاند. در مقابل، صنعت خودرو ایران، با وجود اینکه بزرگترین تولیدکننده خودرو در غرب آسیاست، همچنان به فناوریهای قدیمی و پرمصرف متکی است.
خودروسازان بزرگ جهان میلیاردها دلار روی تحقیق و توسعه پلتفرمهای الکتریکی سرمایهگذاری میکنند. اما خودروسازان ایرانی نه تنها برنامه مشخصی برای تولید خودروی برقی ندارند، که در زمینه خودروهای بنزینی هم با عقبماندگی شدید دانش فنی مواجهاند. یکی از اصلیترین چالشهای صنعت خودرو ایران، کمتوجهی به تحقیق و توسعه است. برندهای معتبر خودروسازی در جهان بیش از ۴ درصد از ارزش افزوده خود را به تحقیق و توسعه اختصاص میدهند، اما خودروسازان داخلی به طور متوسط کمتر از نیم درصد از فروش را به این امر اختصاص میدهند. همین عامل باعث شده عمده تفاوت بین تولید یک خودروی داخلی طی سالهای متمادی، به تغییرات ناچیزی در قطعاتی مثل چراغ یا آینه محدود شود.به همین دلیل واردات خودرو به بازار ایران کاملا توجیه پذیر است و دولت باید با در نظر گرفتن این مسائل مصرفکنندگان ایرانی را با تسهیل واردات از فناوری روز بهرهمند کند.
مرکز پژوهشهای مجلس هشدار داده که در روند فعلی برقیسازی، سطوح اساسی «چیستی»، «چرایی» و «چگونگی» این تحول عمدتاً مغفول مانده و اقدامات موجود بدون شناخت واقعی از کلانروند جهانی انجام میشود. یعنی نه تصویر روشنی از آینده صنعت خودروی برقی در ایران داریم، نه استراتژی مشخصی برای حضور در آن، و نه برنامه عملیاتی برای اجرا. خودروسازان ما در برابر انقلابی که در حال وقوع است، ایستادهاند و تماشا میکنند.یکی از مهمترین موانع توسعه خودروهای برقی در ایران، نبود زیرساختهای شارژ مناسب است. کشورهای پیشرو با نصب هزاران ایستگاه شارژ سریع، زمینه را برای پذیرش عمومی خودروهای برقی فراهم کردهاند. اما در ایران، تعداد ایستگاههای شارژ عمومی به قدری محدود است که حتی نیازهای اولیه را هم پوشش نمیدهد. کمبود ایستگاههای شارژ سریع و نبود پریز برق شهری در پارکینگهای منازل، نگرانی بزرگی برای خریداران بالقوه ایجاد کرده است.
گروه مپنا از ابتدای دهه ۹۰ مطالعات خود را در حوزه برقیسازی آغاز کرد و نمونههایی از خودروهای برقی و ایستگاههای شارژ ساخته است. این گروه نخستین جایگاه تأمین توان خودرو و موتورسیکلت برقی کشور را در برج میلاد تهران افتتاح کرده است. اما این توان نقطهای، به یک حرکت منسجم و ملی تبدیل نشده است. تفاهمنامههای مپنا با خودروسازان بزرگ هنوز به تولید انبوه خودروی برقی یا توسعه گسترده زیرساختها منجر نشده است.جالبتر اینکه ایران با وجود عقبماندگی در تولید صنعتی، در حوزه علمی و پژوهشی فناوریهای خودروهای برقی جایگاه قابل توجهی دارد. ایران در برخی فناوریهای مرتبط با موتورهای الکتریکی، در میان کشورهای جهان اسلام رتبه اول را دارد. یعنی پتانسیل علمی و پژوهشی لازم برای توسعه فناوری خودروهای برقی در کشور وجود دارد، اما این توانمندی به خط تولید و محصول نهایی تبدیل نشده است. خودروسازان از این ظرفیتهای علمی استفاده نمیکنند و ترجیح میدهند به جای سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه، با همان پلتفرمهای قدیمی و تغییرات ظاهری ارزانقیمت، بازار را مدیریت کنند. این، یک فرصتسوزی تاریخی است که صنعت خودروی ایران را به واردکننده صرف تبدیل خواهد کرد.
باید توجه داشت که جهان در حال عبور از عصر خودروهای بنزینی است و انقلاب الکتریکی، تحولی اجتنابناپذیر است اما صنعت خودرو ایران، با وجود پتانسیل علمی و نیروی انسانی متخصص، در این مسیر با سرعتی بسیار پایین و بدون چشمانداز روشن حرکت میکند. کشورهای منطقه مثل امارات، عربستان و قطر با جدیت در حال سرمایهگذاری در حوزه خودروهای برقی و توسعه زیرساختهای شارژ هستند، اما صنعت خودرو ایران در خوابی سنگین فرو رفته است. اگر امروز برای توسعه پلتفرمهای هیبریدی و برقی و ایجاد زیرساختهای لازم اقدام نشود، تا یک دهه دیگر، بازار خودروهای ایران گرفتار همین خودروهای بیکیفیت خواهد ماند.
ایران خودرو سالها پیش از موتور خودروهای هیبریدی رونمایی کرد. اولین نمونهها با حضور رئیسجمهور وقت به نمایش درآمدند و وعدههای بزرگی برای آینده داده شد. اما در عمل، تولید انبوهی از این خودروها را نمیبینیم. فقط چند نمونه آزمایشی در خیابانها گردش کردهاند و بس. داستان فاصله «رونمایی» تا «تولید انبوه» در صنعت خودروی ایران، حکایت تلخ بلندپروازیهای بیپایان و زمینخوردنهای پیدرپی است. آیا با این شرایط میتوان به امید خودروسازان داخلی بازار واردات را محدود کرد؟
رونماییهای پرشور، وعدههای بیسرانجام
داستان خودروهای هیبریدی در ایران خودرو به بیش از یک دهه پیش برمیگردد. سال ۲۰۱۰، ایران خودرو از نخستین خودروی هیبریدیاش با نام سمند LX هیبرید رونمایی کرد و وعده داد سال بعد به بازار بیاید. اما آن وعده هرگز محقق نشد. چهار سال بعد، در ۲۰۱۵، رویداد بزرگتری رقم خورد. ایران خودرو با همکاری دانشگاههای شریف و امیرکبیر، نسخه هیبریدی رانا را با نام «دونیرو» رونمایی کرد. خودرویی که با شارژ کامل باتری تا ۸۵کیلومتر را با برق طی میکرد، با حضور رئیسجمهور وقت معرفی شد و بیش از ۳ میلیون دلار برایش هزینه شده بود. مقامات وقت وعده دادند تا سه سال آینده به خط تولید میرسد.
اما واقعیت چیز دیگری بود. گزارشها نشان میدهد نسخه هیبریدی رانا در همان ابتدا، به خاطر استقبال نکردن بازار، با توقف تولید مواجه شد. خودروهایی که در فضای آزمایشگاهی ساخته شده بودند، هیچگاه به خط تولید انبوه نرسیدند و در حد چند نمونه آزمایشی باقی ماندند.سال ۲۰۱۸، ایران خودرو دوباره یک خودروی هیبریدی رونمایی کرد. این بار نوبت به «دنا پلاس هیبرید» رسید؛ خودرویی با موتور الکتریکی ۹۰ کیلوواتی و باتری ۱۴ کیلووات ساعتی که میتوانست تا سرعت ۹۰ کیلومتر بر ساعت فقط با برق حرکت کند. اما باز همان داستان تکراری بود؛ رونمایی پرشور، وعدههای بزرگ و در نهایت سکوت بازار.
در کنار این پروژههای خودروی تمامبرقی، ایران خودرو و سایپا به تولید خودروهای دوگانهسوز (گازسوز- بنزینی) هم مشغول بودند. سال ۱۳۹۷، مجموع تولید خودروهای دوگانهسوز به حدود ۴۳ هزار دستگاه رسید، اما نسبت به سال قبل ۵۸ درصد کاهش داشت. با وجود افزایش تقاضا، تولید کاهش یافت. محبوبترین مدل دوگانهسوز بر اساس پژو ۴۰۵ در آن سال حدود ۲۰ هزار دستگاه تولید شد؛ رقمی که در مقایسه با تولید میلیونی خودروهای بنزینی، ناچیز است.
از دوگانهسوز تا هیبرید؛ فاصله تا تولید انبوه
برنامههایی مثل تولید ۴۵ هزار دستگاه خودروی دوگانهسوز و جایگزینی ۳۰ هزار تاکسی فرسوده با خودروهای دوگانهسوز تا سال ۱۴۰۰ اجرا شد، اما این پروژهها در مقایسه با بلندپروازیهای خودروسازان برای تولید هیبرید و برقی، بسیار محدودتر بودند. قراردادی که در سال ۲۰۲۶ با مبلغ ۱۴.۷ میلیون دلار برای تولید ۲۵ هزار دستگاه خودروی دوگانهسوز امضا شد، نشان میدهد خودروسازان همچنان درگیر تأمین نیازهای فوری بازار با فناوریهای قدیمیترند و بودجه و توانشان را صرف همین پروژهها میکنند. وعدههای هیبریدی، به دست فراموشی سپرده شد و خودروسازان برای بقا، به سراغ سادهترین گزینه، یعنی خودروهای دوگانهسوز رفتند.
چرا تولید هیبرید در ایران به نتیجه نرسید؟
موانع متعددی سر راه تولید انبوه خودروهای هیبریدی در ایران بوده است. یکی از اصلیترینها، نبود زیرساختهای شارژ است. تا وقتی ایستگاههای شارژ عمومی به اندازه کافی در شهرها نباشند، خریداران بالقوه تمایلی به خرید این خودروها ندارند. بدون ایستگاههای شارژ و برنامههای حمایتی دولت، خودروی برقی و هیبریدی نمیتواند انتخاب منطقی برای مصرفکننده شود.عامل دوم، قیمت بالای این خودروهاست. سایپا در سال ۲۰۱۸ قیمت نسخه هیبریدی ساینا را (نزدیک به ۱۵هزار دلار) اعلام کرد که بیش از دو برابر قیمت نسخه بنزینی بود. این اختلاف قیمت هنوز پابرجاست و خودروهای هیبریدی وارداتی هم با قیمتهای بسیار بالا عرضه میشوند. نبود رقابت جدی در بازار خودرو، خودروسازان را بینیاز از سرمایهگذاری برای کاهش قیمت کرده است.
سومین و شاید مهمترین عامل، این است که صنعت خودرو ایران به شدت به واردات قطعات وابسته است و تحریمها این زنجیره تأمین را مختل کرده است. به همین خاطر، خودروسازان به جای سرمایهگذاری در فناوریهای جدید، تمام توانشان را برای حفظ تولید خودروهای فعلی (که با قطعات موجود قابل ساخت هستند) به کار گرفتهاند. ده سال پیش، ایران خودرو با سر و صدای زیاد از خودروی هیبریدی رانا رونمایی کرد. اکنون، نه رانا، نه دنا پلاس و نه هیچ خودروی هیبریدی دیگری به تولید انبوه نرسیده است. آنچه باقی مانده، چند نمونه آزمایشی است که هر از گاهی در نمایشگاهها به نمایش درمیآیند.
