هفت صبح| نشست گروه هفت در شهر اِویان-له-بَن فرانسه، در نزدیکی مرز سوئیس، در شرایطی برگزار میشود که پرونده ایران و جنگ اوکراین به دو محور اصلی گفتوگوها تبدیل شدهاند. اما برخلاف بحران اوکراین که به جنگی فرسایشی و طولانی تبدیل شده، موضوع ایران برای کشورهای غربی جنبهای فوریتر پیدا کرده است؛ زیرا امنیت انرژی جهان و ثبات اقتصادی بسیاری از کشورها به سرنوشت این پرونده گره خورده است. امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه و میزبان نشست، اعلام کرده است که اولویت رهبران حاضر، دستیابی به توافقی «جدی، مستحکم و نهایی» درباره ایران است. او همچنین گفت بخش مهمی از نشست کاری روز سهشنبه به موضوع بازگشایی تنگه هرمز اختصاص خواهد یافت؛ آبراهی که بار دیگر اهمیت راهبردی خود را به رخ قدرتهای جهانی کشیده است.
تنگه هرمز؛ گلوگاه انرژی جهان و برگ برنده ایران
تنگه هرمز تنها یک مسیر دریایی نیست؛ این آبراه باریک یکی از مهمترین شریانهای انتقال انرژی جهان به شمار میرود. روزانه میلیونها بشکه نفت و حجم قابلتوجهی از گاز طبیعی مایع از این مسیر عبور میکند و هرگونه اختلال در آن میتواند قیمت انرژی را در سراسر جهان دستخوش جهش کند. اکنون رهبران غربی آشکارا از ضرورت بازگشایی این مسیر سخن میگویند. فرانسه و بریتانیا حتی از احتمال تشکیل مأموریتی دریایی برای تضمین امنیت کشتیرانی در هرمز سخن به میان آوردهاند و در کنار آن، به دنبال یافتن مسیرهای جایگزین برای انتقال انرژی هستند. این تحرکات، بهخوبی نشان میدهد که جایگاه ژئوپلیتیکی ایران همچنان یکی از مهمترین مؤلفههای امنیت انرژی جهان است. واقعیتی که در سالهای گذشته، باوجود تحریمها و فشارهای سیاسی، هیچگاه تغییر نکرده است.
چرخش از فشار حداکثری به ضرورت گفتوگو
دونالد ترامپ که شامگاه دوشنبه وارد فرانسه شد، با خوشبینی از توافق اولیه میان تهران و واشنگتن سخن گفت و اظهار داشت که این توافق «موفقیتهای زیادی» به همراه خواهد داشت. بر اساس گزارشها، توافق اولیه بهصورت دیجیتالی امضا شده و قرار است روز جمعه بهطور رسمی در ژنو به امضا برسد. این توافق یک بازه زمانی ۶۰روزه را برای مذاکرات پیچیدهتر فراهم میکند؛ مذاکراتی که موضوعاتی مانند ذخایر اورانیوم غنیشده ایران و همچنین رفع تحریمها را دربر میگیرد. نکته قابل توجه آن است که همان دولتی که سالها بر سیاست فشار اقتصادی و تحریمهای گسترده علیه ایران تکیه داشت، اکنون ناچار شده مسیر دیپلماسی و مذاکره را در پیش گیرد. این تغییر رویکرد را بسیاری از ناظران نشانهای از ناکارآمدی راهبرد فشار حداکثری و اعترافی ضمنی به نقش غیرقابل انکار ایران در معادلات منطقهای میدانند.
استقبال غرب از توافق
پیش از آغاز نشست، رهبران فرانسه، آلمان، ایتالیا و بریتانیا به همراه کانادا با صدور بیانیهای مشترک، از آنچه «پیشرفت دیپلماتیک» نامیدهاند استقبال کردند و از آمریکا، ایران و میانجیها به خاطر دستیابی به توافق اولیه قدردانی کردند. در این بیانیه، برضرورت اجرای سریع توافق و آغاز مذاکرات تفصیلی تأکید شده است؛ تأکیدی که بیش از هر چیز بیانگر نگرانی کشورهای غربی از تداوم بیثباتی در منطقه و تبعات آن بر بازارهای جهانی انرژی است. این در حالی است که کشورهای عربی حاضر در نشست، از جمله امارات متحده عربی، قطر و مصر، قرار نیست در گفتوگوهای جزئی مربوط به برنامه هستهای ایران مشارکت داشته باشند؛ موضوعی که بار دیگر نشان میدهد تصمیمگیری درباره این پرونده همچنان عمدتاً در چارچوب گفتوگوی مستقیم میان تهران و قدرتهای جهانی دنبال میشود.
ایران؛ بازیگری که حذفشدنی نیست
تحولات اخیر بار دیگر یک واقعیت مهم را آشکار کرده است: نه تحریمهای گسترده، نه فشارهای سیاسی و نه حمایتهای همهجانبه آمریکا و متحدانش از سیاستهای تنشزا و ماجراجویانه اسرائیل در منطقه، نتوانستهاند ایران را از معادلات خاورمیانه کنار بزنند. برعکس، اکنون کشورهای غربی برای مهار بحران، تأمین امنیت انرژی و جلوگیری از گسترش تنشها ناگزیر از گفتوگو با تهران شدهاند. این وضعیت نشان میدهد که امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز نه با فشار و تهدید، بلکه تنها از مسیر دیپلماسی، احترام متقابل و پذیرش واقعیتهای ژئوپلیتیکی منطقه امکانپذیر است.
چرخش معنادار اروپا و ژاپن
یکی از مهمترین تحولات دیپلماتیک روزهای اخیر، صدور بیانیه مشترک کشورهای موسوم به «ای۴» شامل بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا با همراهی ژاپن در حمایت از تداوم مسیر دیپلماتیک با ایران است.در این بیانیه، طرفهای اروپایی و ژاپن بر ضرورت استفاده از فرصت بهوجود آمده برای دستیابی به یک راهحل بلندمدت دیپلماتیک تأکید کرده و آمادگی خود را برای همکاری با ایران، آمریکا و آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کردهاند.
از همه مهمتر، این کشورها تصریح کردهاند که در صورت اتخاذ گامهای روشن و قابل راستیآزمایی در چارچوب برنامه هستهای ایران، آمادهاند تحریمهای مرتبط را لغو کنند. اهمیت این موضعگیری در آن است که کشورهای اروپایی و ژاپن که طی سالهای گذشته از سیاستهای فشار و تحریم علیه تهران حمایت کرده بودند، اکنون آشکارا از ضرورت مذاکره و حتی رفع تحریمها سخن میگویند. این تغییر لحن را میتوان نشانهای از پذیرش واقعیتهای جدید منطقهای دانست؛ واقعیتی که بر اساس آن نه امنیت انرژی جهان، نه ثبات خاورمیانه و نه آرامسازی بازارهای جهانی بدون گفتوگو با ایران و مشارکت فعال تهران در ترتیبات منطقهای امکانپذیر نیست.
اوکراین؛ جنگ فرسایشی در سایه بحران خاورمیانه
در کنار پرونده ایران، رهبران گروه هفت بخش مهمی از نشست فرانسه را به جنگ اوکراین اختصاص دادهاند؛ جنگی که اکنون وارد پنجمین سال خود شده و به یکی از طولانیترین و پرهزینهترین بحرانهای امنیتی اروپا پس از جنگ جهانی دوم تبدیل شده است. ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، در نخستین نشست کاری رهبران گروه هفت با محور «ساختن صلح در اوکراین» حضور یافت و انتظار میرود گفتوگوهای جداگانهای نیز با دونالد ترامپ داشته باشد.
مقامهای اروپایی امیدوارند بتوانند واشنگتن را متقاعد کنند که در قبال روسیه موضع سختگیرانهتری اتخاذ کند و از ارائه امتیازهای یکجانبه به مسکو خودداری ورزد. زلنسکی پیش از آغاز نشست بار دیگر آمادگی خود را برای دیدار مستقیم با ولادیمیر پوتین اعلام کرد. او پیشتر نیز در نامهای سرگشاده پیشنهاد مشابهی ارائه کرده بود اما کرملین با این استدلال که هنوز زمینه لازم برای توافق فراهم نشده، آن را رد کرد. واقعیت میدانی نشان میدهد که هیچیک از دو طرف نتوانستهاند برتری قاطعی به دست آورند. حملات متقابل روسیه و اوکراین همچنان ادامه دارد و مذاکرات صلح نیز در وضعیت رکود قرار گرفته است.
اروپا از یک سو بر افزایش تحریمها علیه مسکو تأکید میکند و از سوی دیگر، خواهان باز نگه داشتن کانالهای دیپلماتیک با کرملین است؛ راهبردی که بیانگر دشواری پایان دادن به جنگی است که به یکی از پیچیدهترین بحرانهای ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شده است. در این میان، دونالد ترامپ گفته است که در گفتوگوهای اخیر خود با پوتین و زلنسکی، هر دو طرف را «آماده انجام کاری برای پایان جنگ» یافته است. باوجود این، اختلافات عمیق برسر سرزمینهای اشغالی، تضمینهای امنیتی و آینده عضویت اوکراین در ناتو همچنان موانع بزرگی برسر راه هرگونه توافق صلح پایدار به شمار میروند.
