هفت صبح| در پی گزارشهایی که طی هفتههای اخیر در رسانههای بینالمللی منتشر شده، گفته میشود دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، ممکن است به ایجاد پایگاههای نظامی آمریکا در گرینلند علاقهمند باشد؛ پایگاههایی مشابه مناطق پایگاهی حاکمیتی بریتانیا در قبرس. بر اساس این گزارشها، پس از گفتوگوهای ترامپ با رهبران پیمان آتلانتیک شمالی، احتمال بررسی طرح ایجاد پایگاههای نظامی آمریکا در گرینلند مطرح شده؛ طرحی که شباهت زیادی به ترتیباتی دارد که بریتانیا از دههها پیش در قبرس برقرار کرده است. این گمانهزنیها بار دیگر توجه افکار عمومی را به سازوکاری جلب کرده که از سال ۱۹۶۰، همزمان با استقلال قبرس از بریتانیا، در این جزیره برقرار مانده است؛ استقلالی که پس از دههها استعمار و چهار سال مبارزه مسلحانه به دست آمد.
استقلال از بریتانیا در سال ۱۹۶۰
هرچند اعلام استقلال قبرس در شانزدهم اوت ۱۹۶۰ بهطور رسمی پایان حاکمیت استعماری بریتانیا را رقم زد اما به خروج کامل لندن از این جزیره منجر نشد. برعکس، «پیمان تأسیس جمهوری قبرس» تصریح میکند که قلمرو این کشور شامل کل جزیره قبرس است، «بهجز دو منطقه مشخصشده در پیوست پیمان که تحت حاکمیت بریتانیا باقی میمانند».
از پایگاههای حاکمیتی چه میدانید؟
این مناطق که به «مناطق پایگاهی حاکمیتی» شهرت دارند، آکروتیری و دکلهیا نام دارند و در جنوب و شرق جزیره واقع شدهاند. این دو منطقه در مجموع ۲۵۴ کیلومتر مربع، یعنی حدود سه درصد از مساحت جمهوری قبرس را دربرمیگیرند و تا امروز تحت کنترل بریتانیا باقی ماندهاند.
آیا بریتانیا برای استفاده از پایگاهها هزینه میپردازد؟
بر اساس پیمان تأسیس، بریتانیا ملزم به پرداخت هزینه برای استفاده از این مناطق نبود، هرچند بندی از پیمان به ارائه کمک مالی به جمهوری قبرس در قالب کمک بلاعوض اشاره داشت. طبق اسناد بایگانی دولتی قبرس، این کمک تنها پنج سال پرداخت شد و بریتانیا در سال ۱۹۶۵ بهطور یکجانبه و با استناد به تغییر شرایط ناشی از خشونتهای میانقومی، پرداخت آن را متوقف کرد. پس از نزدیک به یک دهه درگیری میان جوامع، کودتای مورد حمایت یونان و مداخله نظامی ترکیه در سال ۱۹۷۴، جزیره به دو بخش تقسیم شد: جمهوری قبرس، عضو اتحادیه اروپا و جمهوری ترکنشین قبرس شمالی که از سوی جامعه بینالمللی به رسمیت شناخته نمیشود.
چه کسی پایگاهها را کنترل میکند؟
بیش از ۶۵ سال پس از استقلال، پایگاههای آکروتیری و دکلهیا همچنان تحت کنترل کامل بریتانیا هستند. این مناطق اداره، قانونگذاری و نظام قضایی مستقل خود را دارند. اداره پایگاهها برعهده نیروهای بریتانیایی مستقر در قبرس است که بهعنوان یک نهاد محلی عمل کرده و به طور مستقیم به وزارت دفاع بریتانیا گزارش میدهند. در نتیجه، مدیر پایگاهها اختیار وضع قوانین «برای حفظ صلح، نظم و اداره مطلوب» این مناطق را دارد.
آیا این پایگاهها بخشی از اتحادیه اروپا هستند؟
با پیوستن قبرس به اتحادیه اروپا در سال ۲۰۰۴، وضعیت پایگاههای بریتانیایی تغییری نکرد. پروتکل شماره سه در پیمان الحاق قبرس، این مناطق را از شمول قوانین و مقررات اتحادیه اروپا مستثنا میکند.
آیا پایگاهها میتوانند کاربرد غیرنظامی داشته باشند؟
کاستا پاراسکِوا، استاد حقوق عمومی و حقوق بشر و رئیس دانشکده حقوق دانشگاه قبرس، میگوید حاکمیت بریتانیا بر این پایگاهها مطلق نیست. به گفته او، طبق پیمان تأسیس، بریتانیا متعهد شده از انجام برخی اقدامات در این مناطق خودداری کند.بر اساس این پیمان، پایگاهها نباید برای مقاصدی غیرنظامی توسعه یابند، هیچ مانع گمرکی میان قبرس و پایگاهها ایجاد نشود، فعالیتهای تجاری و صنعتی مجاز نباشد و بندر یا فرودگاه غیرنظامی ساخته نشود.در نتیجه، کنترل مرزی میان پایگاهها و جمهوری قبرس وجود ندارد و ورود و خروج آزاد است، هرچند توسعه اقتصادی در این مناطق بهشدت محدود شده است.
چه کسانی در پایگاهها زندگی میکنند؟
برآوردها نشان میدهد حدود ۱۸هزار نفر در مناطق پایگاهی حاکمیتی زندگی میکنند که از این میان، نزدیک به ۱۱ هزار نفر شهروند قبرس هستند و بقیه را نیروهای نظامی بریتانیا و خانوادههایشان تشکیل میدهند. تمام قبرسیهایی که در سال ۱۹۶۰ در این مناطق ساکن بودند، پس از تعیین آنها بهعنوان پایگاه نیز به زندگی خود ادامه دادند و نبود کنترل مرزی، زندگی روزمره آنان را مختل نکرده است.
آیا قبرس در نحوه استفاده از پایگاهها نقشی دارد؟
فعالیتهای نظامی بریتانیا در این پایگاهها محرمانه است اما رسانههای بریتانیایی پیشتر از نقش این پایگاهها در عملیات نظامی مرتبط با عراق، سوریه، یمن و غزه گزارش دادهاند. در هر مورد، دولت قبرس کوشیده است خود را از این فعالیتها جدا نشان دهد و تأکید کرده که هیچ کنترلی بر آنچه در پایگاهها انجام میشود ندارد. در سال ۲۰۲۴، سخنگوی دولت قبرس پس از اعتراضها به نقش این پایگاهها در مناقشات خاورمیانه اعلام کرد قبرس در عملیات نظامی دخالتی ندارد و بریتانیا نیز طبق پیمان ملزم به اطلاعرسانی درباره فعالیتهای خود نیست.
نگاه جامعه قبرس به پایگاهها چیست؟
در جامعه قبرس، تظاهرات ضدجنگ همچنان رایجترین شکل اعتراض به وجود پایگاههاست و شعار قدیمی «پایگاهها از قبرس خارج شوند» بار دیگر شنیده میشود. با این حال، حذف پایگاهها بهطور جدی در دستور کار احزاب سیاسی قرار ندارد، هرچند گاهوبیگاه از لزوم بهروزرسانی وضعیت حقوقی آنها سخن گفته میشود. کوستاس کلریدس، دادستان کل پیشین قبرس، در گفتوگویی این وضعیت را «یادگاری غیرقابلقبول از دوران استعمار» توصیف کرده است. او با اشاره به نظر مشورتی دیوان بینالمللی دادگستری در پرونده موریس علیه بریتانیا و قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل درباره پایان اداره مجمعالجزایر چاگوس، معتقد است اکنون یک سابقه حقوقی وجود دارد که قبرس میتواند بر پایه آن، برای تغییر وضعیت پایگاهها اقدام کند.
