هفت صبح| بازگشت اینترنت بینالملل پس از سه ماه قطعی، نفس تازهای به بازار آنلاین کشور دمید. اما آنچه در عمل رخ داده، چندان امیدوارکننده نیست. بسیاری از کسبوکارهای اینترنتی، باوجود وصل شدن اینترنت و دسترسی مجدد به شبکههای اجتماعی، هنوز نتوانستهاند به درآمد پیش از قطعی بازگردند. افت شدید تعامل در شبکههای اجتماعی، کاهش ترافیک سایت و تغییر الگوریتمهای پلتفرمها، روند بازگشت را با کندی مواجه کرده است.از سوی دیگر مشکلات اختلال تراکنشهای بانکی نیز اضافه شده است.
واقعیت این است که قطع شدن اینترنت بینالملل از اسفندماه ۱۴۰۴، ضربه سنگینی به کسبوکارهای وابسته به فضای مجازی وارد کرد. فروشگاههای آنلاین، ادمینهای شبکههای اجتماعی، تولیدکنندگان محتوا و تمام کسبوکارهایی که به فروش اینترنتی متکی بودند، عملا فعالیت خود را از دست دادند و بازگشت آنها روی شبکه آنلاین همه چیز را عادی نکرده است چراکه در این مدت، مخاطبان نیز به مرور عادتهای خود را تغییر دادند و بخشی از بازار، به خرید حضوری روی آوردند.
با وجود بازگشایی اینترنت ثابت و همراه تکمیل روند بازگشت به وضعیت پیشین زمان بر خواهد بود.
چراکه یکی از اصلیترین چالشهایی که کسبوکارهای اینترنتی پس از بازگشت اینترنت با آن مواجه شدهاند، افت شدید بازدید و تعامل در شبکههای اجتماعی است. بر اساس تحلیلهای کاربردی، در حال حاضر در سرور محدودیت محتوا نشان داده و الگوریتمهای پلتفرمهایی مانند اینستاگرام، به شدت بر اصالت محتوا و تعامل کاربران تأکید دارند.
عوامل متعددی در این کاهش تعامل نقش دارند از جمله عدم انتشار محتوا در یک بازه زمانی طولانی است. از این رو بسیاری از کسبوکارها که در دوران قطعی، به فیلترشکن دسترسی نداشتند از بهروزرسانی محتوای خود بازمانده بودند، اکنون با کاهش رتبه در فید و اکسپلور مواجه شدهاند.
چرا بازگشت اینترنت کافی نیست؟
چرا تغییر در عملکرد محتوا، مستقیما به کاهش درآمد انجامیده است؟ بازگشت اینترنت، اگرچه دسترسی به مشتریان را مجدداً فراهم کرده، اما برخی مردم به دلیل مشکلات اقتصادی دیگر چندان به شبکههای اجتماعی مراجعه نمیکنند، از همین رو اعتماد و عادت مصرفی مخاطبان در طول سه ماه قطعی، دستخوش تغییر شده است. برخی از کاربران به پلتفرمهای جایگزین یا خریدهای حضوری روی آورده بودند و بازگرداندن آنها نیازمند زمان و سرمایهگذاری مجدد است. علاوه بر این، پلتفرمها پس از بازگشت اینترنت نیز با مشکلاتی مانند نحوه پرداخت به دلیل اختلالات بانکی و محدودیتهای کاربران مواجه شدند.
این نشان میدهد که کسبوکارهای اینترنتی در شرایط جدید، نه تنها با رقبای داخلی که با محدودیتها نیز دستوپنجه نرم میکنند. از این رو کسبوکارهایی که در این مدت نتوانستهاند اعتماد مخاطب را بازگردانند و استراتژی محتوایی خود را با الگوریتمهای جدید هماهنگ کنند، به تدریج از بازار حذف خواهند شد. به همین دلیل تشکلهای صنفی کسبوکارهای اینترنتی باید با هماهنگی با نهادهای نظارتی و ارائه خدمات مشاورهای، به کسبوکارها در این مسیر کمک کند تا با شرایط جدید تطابق پیدا کنند. بازگشت اینترنت، پایان یک فصل بود، اما آغاز فصلی جدید با چالشهای کاملا متفاوت همراه شده است، زیرا پس از وصل شدن اینترنت، نوبت به بحران بانکی رسیده که سه هفته ادامه داشته و فروش شرکتها در فضای آنلاین با چالش جدیدی دستوپنجه نرم میکند.
حمله سایبری گسترده به سه بانک بزرگ ایران، بار دیگر چرخهای معاملات را متوقف کرد. بانکهای ملی، صادرات و تجارت که سه ضلع اصلی شبکه بانکی کشور را تشکیل میدهند، از اواخر خردادماه با اختلالی بیسابقه مواجه شدند و خدمات کارتی، اینترنتی و همراه را از دست دادند. نتیجه آنکه نه خریدار قادر به پرداخت اینترنتی است و نه فروشنده به پول خود دسترسی دارد به همین دلیل نیمی از معاملات آنلاین را که از مسیر این سه بانک انجام میشد، به تعلیق درآورده و صنعت تبلیغات و بازاریابی اینترنتی را نیز با کاهش شدید تقاضا مواجه کرده است.
سابقه این بحران به بیش از یک ماه پیش بازمیگردد و در زمان جنگ نیز بانکهای دیگر دچار اختلال شده بودند اما در ۲۳ خرداد، حمله سایبری به زیرساخت ارتباطی چهار بانک بزرگ از جمله ملی، صادرات و تجارت، خدمات بانکی را با اختلال جدیتری مواجه کرد. مقامات بانکی ابتدا اعلام کردند که این مشکل ظرف چند روز برطرف خواهد شد، اما با گذشت بیش از ۲۵ روز، همچنان گزارشهای میدانی از تداوم مشکلات در انتقال پول، کارتخوانها و اپلیکیشنهای بانکی حکایت دارد.
در دوم تیر، حمله سایبری دوم، خدمات کارتی این سه بانک را یکباره از کار انداخت و روند بازگشت به حالت عادی را به عقب انداخت. شرکت خدمات انفورماتیک که زیرساخت بانکی کشور را مدیریت میکند، تأکید کرد که «برای جلوگیری از دسترسی غیرمجاز و حفاظت از دارایی مشتریان، خدمات کارتی بهطور موقت غیرفعال شدهاند». این وضعیت باعث شده که مردم نگران تراکنشهای بانکی شوند و کمتر از این خدمات استفاده کنند از این رو کسبوکارهای آنلاین با محدودیت فروش مواجه شدهاند.
خسارتی که از مرز ۱۰۰ همت عبور کرد
بر اساس برآوردها بر پایه دادههای شبکه شاپرک، این اختلال روزانه حدود ۴ هزار میلیارد تومان از جریان مبادلات اقتصادی را تحت تأثیر قرار داده و مجموع خسارت آن از مرز ۱۰۰ هزار میلیارد تومان (۱۰۰ همت) گذشته است. سهم تراکنشهای ناموفق در خردادماه نسبت به میانگین ۱۴ ماه گذشته، ۰.۶۳ واحد درصد افزایش یافته و در هشت روز نخست اختلال بهتنهایی، ۳۲ همت ارزش تراکنش از بین رفته است.این ارقام در حالی ثبت شده که بسیاری از کسبوکارهای خرد و متوسط که پیشتر در طول قطعی اینترنت نیمی از درآمد خود را از دست داده بودند، اکنون با افت مجدد فروش و تأخیر در تسویهحسابها مواجه شدهاند.
کسبوکارهایی که وابستگی بیشتری به خدمات بانکهای درگیر دارند، با چالشهای جدیتری مواجهاند و ناچار شدهاند پرداختهای خود را به صورت نقدی یا از طریق حسابهای سایر بانکها انجام دهند که هزینههای عملیاتی را افزایش داده است.با توجه به شرایط اگر همه خدمات فنی در کوتاهترین زمان بازیابی شوند، بازگرداندن اعتماد مشتریان کسبوکارهای آنلاین به مراتب دشوارتر خواهد بود. طی هفتههای اخیر، شمار قابلتوجهی از مشتریان کسبوکارهای آنلاین روش خرید خود را تغییر دادهاند.
رئیس اتاق بازرگانی تهران اذعان کرده که این اختلال «به کسبوکارها آسیب جدی زده» و در شرایطی که کشور به خدمات مالی سریعتر نیاز دارد، شبکه بانکی در سختترین روزهای خود به سر میبرد. تا زمانی که برنامه شفافی برای بازگردانی کامل خدمات و جبران خسارت مشتریان ارائه نشود و زیرساختهای قدیمی وابسته به ابررایانههای آیبیام که راهاندازی مجدد آنها ماهها طول میکشد، اصلاح نشود، کسبوکارهای آنلاین همچنان در این بنبست مالی گرفتار خواهند بود.
مقایسه درآمد کسبوکارهای آنلاین ایران
برای درک تاثیر قطعی اینترنت و تراکنش بانکی بر کسبوکارهای آنلاین باید به عملکرد قبلتر برگردیم. سال ۱۴۰۳ برای تجارت الکترونیک ایران سالی تاریخی بود. بر اساس گزارش سازمان فناوری اطلاعات ایران، حجم معاملات تجارت الکترونیک در سال ۱۴۰۳ به بیش از ۹۰ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال ۱۴۰۲ حدوداً ۷۳ درصدی همراه بود. در شش ماه نخست سال ۱۴۰۴ نیز پیشبینی میشد این رشد ادامه یابد و ارزش معاملات به ۶۵ میلیارد دلار برسد اما این پیشبینی محقق نشد به دلیل قطعی اینترنت در جنگ ۱۲ روزه.
در نیمه دوم سال ۱۴۰۴ قطعی اینترنت دی ماه، حمله سایبری به بانکها و تداوم اختلالات خدمات کارتی و بانکی. باعث شد بسیاری از کسبوکارهای آنلاین، بهویژه کسبوکارهای خرد و متوسط، افت درآمدی شدیدی را تجربه کردندو عملا روند صعودی تراکنشها متوقف شود و معاملات تجارت الکترونیک در حدود سال ۱۴۰۳ ثبت شود. درحالی که در ابتدای سال ۱۴۰۴، سازمان فناوری اطلاعات ایران پیشبینی کرده بود که بازار تجارت الکترونیک ایران در سال ۱۴۰۴ به ۱۸۰ میلیارد دلار برسد .
اما این پیشبینیها، که بر اساس رشد پایدار سالهای قبل تنظیم شده بودند، در سال جاری نیز با دو بحران بزرگ روبهرو شدند. نخست، قطعی سهماهه اینترنت بینالملل که از اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد و تا خرداد ۱۴۰۵ ادامه یافت. این قطعی، که ضربهای سنگین به کسبوکارهای وابسته به فضای مجازی وارد کرد، بخش قابلتوجهی از درآمد فروشگاههای آنلاین را از بین برد. دوم، اختلال گسترده در شبکه بانکی کشور که از نیمه خرداد ۱۴۰۴ آغاز شد و خدمات سه بانک بزرگ کشور را با مشکل مواجه کرد.
شکاف میان آمارهای کلان و واقعیت کسبوکارهای خرد
این وضعیت، بهویژه برای فروشگاههای کوچک اینترنتی، تولیدکنندگان محتوا و ادمینهای شبکههای اجتماعی، به معنای کاهش شدید درآمد و در بسیاری از موارد، توقف کامل فعالیت بوده است. آنچه از سال ۱۴۰۴ تاکنون بر کسبوکارهای آنلاین ایران گذشته، نه فقط یک سال از دست رفته، بلکه یک عقبگرد بزرگ بود. رشدی که در سال ۱۴۰۳ با جهش ۷۳ درصدی، آیندهای روشن را نوید میداد، در سال ۱۴۰۴ با سقوط درآمدی کسبوکارهای خرد و بحران اعتماد به شبکه بانکی، به نقطهای بسیار پایینتر از پیشبینیها رسید. بازگشت به شرایط سال ۱۴۰۳ و تداوم رشد پایدار، نیازمند بازگشت اعتماد به شبکه بانکی، ثبات در دسترسی به اینترنت و حمایت هدفمند از کسبوکارهای کوچک و متوسط است.
