هفت صبح| سیاهه انتشار آلودگی هوای تهران براساس اطلاعات سال ۹۶ تهیه و در سال ۹۸ منتشر شده است. در این سیاهه بیشتر به ذرات معلق کمتر از ۲. ۵ توجه شده و به دیگر آلایندهها کمتر نگاه کردهاند. حالا قرار است سیاهه به روز شده جدید آلایندههای تهران، تا یکی دو ماه دیگر رونمایی شود. سیاههای که به گفته رئیس کمیسیون محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران، میتواند تصورات قبلی در مورد آلودگی هوا را به طور بنیادین عوض کند.
از سوی دیگر اواخر تابستان امسال سه نهاد ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست، شرکت کنترل کیفیت هوا و ادارهکل حفاظت محیط زیست استان تهران با هدف شناسایی «منشأ» و سهم منابع تولید «ذرات معلق کمتر از ۲. ۵ میکرون» و «ذرات معلق کمتر از ۱۰ میکرون» در شهر تهران، توافقنامه همکاری سهجانبهای را برای انجام مطالعات جامع و علمی آلودگی هوا توافق نامهای را به اجرا گذاشتند که هنوز نتایج آن مشخص و تکمیل نشده است. پژوهشی که میتواند کاملکننده سیاهه انتشار آلودگی هوا باشد.
دادههای طلایی اما فراموش شده
فهرست یا سیاهه انتشار آلایندههای هوا، گزارشی است در مورد محاسبه میزان آلایندههای موجود در جو. این سیاهه معمولاً شامل کل انتشارات مربوط به یک یا چند گاز خاص گلخانهای یا آلایندههای هوا است که منشأ آن در همه دستههای منبع در یک منطقه جغرافیایی خاص و در یک بازه زمانی مشخص است. به عبارتی سیاهه انتشار شامل مجموعهای از دادهها است که انتشار آلایندگی تولیدی از منابع گوناگون را به تفکیک مکانی و زمانی بیان میکند.
در حقیقت هدف از تولید سیاهه انتشار، کمیسازی مقادیر آلایندگی تولیدی از منابع مختلف، شناسایی، اهمیت سنجی و مقایسه منابع مختلف برای آلایندههای گوناگون، تاکنون سه سیاهه انتشار توسط شرکت کنترل کیفیت هوای تهران منتشر شده است. اولین سیاهه حدود ۳۰ سال گذشته، دومی در سال ۹۴ و سومی در سال ۹۸ منتشر شده است. این در حالی است که «سیاهه انتشار» فقط یک لیست نیست، بلکه ابزاری است که به مدیران میگوید برای کاهش آلودگی، باید روی نوسازی ناوگان اتوبوسرانی تمرکز کنند یا فیلتراسیون صنایع، تا بودجهها در مسیر درست هزینه شود.
سیاههای که تصورات را تغییر میدهد
آخرین سیاهه تدوین شده که قرار است به زودی از آن رونمایی شود اما حاوی نکات بسیار مهمی است که نشان میدهد عواملی که تاکنون به عنوان اصلیترین آلاینده هوای تهران بودند، حالا یا تغییر کردهاند و یا سهمشان در میزان آلایندگی تغییر کرده است. مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران در گفتوگو با «هفتصبح» در این زمینه میگوید؛ اصولاً باید سه مطالعه راهبردی برای مدیریت کیفیت آلودگی هوا صورت بگیرد. یکی لیست سیاهه انتشار. این سیاهه در دوره مدیریت کنونی شهری تهیه شده و به زودی نیز از آن رونمایی خواهد شد. موضوع دوم منشأیابی ذرات معلق است. در این بخش در گذشته کار خاص و ویژهای انجام نشده و بالاخره مطالعه سوم شیمی انتشار است که بحثی تخصصی است.
درمورد سیاهه بد نیست که بدانید مطالعات در این زمینه با همکاری دانشگاه علم و صنعت و نظارت نهایی دانشگاه تهران انجام شده است. مطالعات بخش منشأیابی ذرات معلق هم همین تفاهم نامه اخیر است که شهریور ماه منعقد شده و چند ماهی تا اتمام آن زمان لازم است. البته بخشی از این منشأیابی در سیاهه نیز آمده است ولی مطالعات دقیقتر آن در تفاهم نامه سه جانبه اخیر در حال انجام است.
وی سپس به برخی از جزئیات سیاهه جدید تهران که هنوز از آن رونمایی نشده است اشاره میکند. سیاههای که وی در مورد آن معتقد است؛ گزارش سیاهه جدید میتواند کلاً تصورات ما از وضعیت آلودگی هوای تهران و دلایل آن را به هم بریزد؛ مثلاً همه مدیران اسبق سازمانها و نهادهای متولی، روی منابع متحرک به عنوان مهمترین آلایندههای شهری تمرکز کرده بودند و چندان توجهی به سهم منابع آلاینده ثابت نمیشد. اما گزارش سیاهه جدید نشان میدهد که اتفاقاً منابع ثابت آلاینده نقش قابل توجهی در ایجاد این آلودگی در پایتخت دارد.
رقیبی سرسخت برای منابع متحرک آلاینده
اما این منابع آلاینده ثابت که تا این حد در آلودگی پایتخت مؤثر هستند شامل چه مواردی میشوند؟ موضوعی که پیرهادی به برخی از آنها اینچنین اشاره میکند؛ براساس گزارش درج شده در سیاهه جدید سهم منابع ثابت بسیار متنوع و قابل تامل است. مثلاً در این گزارش از مشتقات نیتروژن که محصول طبیعی فرآیندهایی مانند کشاورزی است و از طریق سوزاندن بقایای محصولات کشاورزی تولید میشوند به عنوان یکی از منابع ثابت آلاینده نام برده شده است. یا همین طور از «VOC» ها که جزو مواد آلی فرار محسوب میشوند بیشتر از طریق جایگاههای سوخت یا خودروهای حمل سوخت منتشر میشوند.
همچنین از رادیکالهای آزاد اکسیژن که با اکسیژن ترکیب شده و ازن را تشکیل میدهد و خودش یکی از منابع آلاینده محسوب میشود نیز به عنوان منبع دیگری از آلایندهها یاد شده است. رادیکال آزادی که از طریق «ناکت»هایی به وجود میآید که منبع آن خودروها، پالایشگاهها یا منابع خانگی هستند. بنابراین برخلاف تصور کنونی ما، منابع ثابت هم نقشی مهم را در آلودگی هوا دارند. رئیس کمیسیون محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر به عنوان مدرکی در این زمینه به روزهای جنگ ۱۲ روزه و وضعیت آلودگی هوای تهران اشاره میکند. روزهایی که با وجود خلوتی بسیار زیاد خیابانهای شهر، باز هم هوا به شدت آلوده بود. موضوعی که نشان داد، آلودگی هوا، آنگونه که ما تصور میکنیم، مربوط به خودروها نیست کمااینکه اگر قرار بود این وابستگی جدی باشد، باید در آن ایام، هوای تهران بسیار تمیز و سالم میبود.
به گفته این عضو شورای شهر، در این سیاهه به نقش آلاینده معادن شن و ماسه، اتوبوسها و خودروهای عمومی، ترمینالها، فرودگاهها، حمل و نقل ریلی و همچنین پسماند سوزی به عنوان دیگر آلایندههای مهم هوای تهران پرداخته شده است. گرچه تعیین سهم برخی از این موارد در آلایندگی هوای تهران، به تکمیل گزارش «منشأیابی» اخیر منوط شده است.
پیرهادی در نهایت سیاهه جدید آلودگی هوا را پنجره جدیدی میداند که میتواند تصمیمگیری برای مواجهه با آلودگی هوا در تهران را دگرگون کند.
از مرگ به خاطر آلودگی تا توجیه مسئولانه!
بر اساس برآوردها، سال ۱۴۰۳ بهطور میانگین حدود ۱۲. ۷ درصد از مرگهای طبیعی در کشور به ذرات معلق کوچکتر از ۲. ۵ میکرون نسبت داده میشود، البته این عدد در شهر تهران بالاتر و حدود ۱۵. ۷ درصد است. در طول سال ۱۴۰۳ بهطور میانگین حدود ۳۵ هزار و ۵۴۰ مورد مرگ در کشور به «مواجهه طولانیمدت با ذرات معلق ریزتر از ۲. ۵ میکرون» در افراد بالای ۳۰ سال نسبت داده شده است.
از سویی سازمان هواشناسی نیز برای پیشبینی غلظت آلایندههای هوا کاملاً وابسته به دادههای به روز سیاهه انتشار نیازمند است.
سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی اما در این مورد میگوید که مدلهای پیشبینی غلظت آلایندهها از چند سال گذشته در سازمان هواشناسی آماده شده اما اجرای دقیق آنها نیازمند داده ورودی با عنوان «سیاهه انتشار» است که باید از سوی سازمان حفاظت محیطزیست تهیه و بهروزرسانی شود. وی با بیان اینکه از طریق این مدلها امکان بررسی شرایط به تفکیک محلات در محدوده شهر یا در مقیاسهای کوچکتر مثل اتوبانها نیز وجود دارد، مدعی شده که چون دادههای سیاهه به روز نیست، به نظر میرسد خروجی نمایانگر شرایط سالهای گذشته است.اظهارنظرها و گزارشهایی که نشان میدهد نه تنها آلودگی هوا یکی از عوامل مهم و تأثیرگذار بر سلامت عمومی در کشور است که تحقیق و پژوهش در این خصوص نیز از کلانشهرها و بهخصوص تهران از اهمیتی بسیار حیاتی برخوردار است.
