هفت صبح، سارا خادمی| بارشهای اخیر باعث شده تا ایرانیها امیدوار شوند که بالاخره عمر خشکسالیها به پایان رسیده است. با این حال مروری بر گزارشهای رسمی نشان میدهد که وضعیت منابع آب ایران همچنان ناپایدار است بطوریکه کماکان بخش عمدهای از کشور همچنان درگیر خشکسالی پیدر پی سالهای گذشته است.
گزارشهای منتشر شده از سوی سازمان هواشناسی حکایت از آن دارد که طی هفت روز منتهی به ۸ دیماه، ایران بهطور میانگین ۱۲.۴ میلیمتر بارش دریافت کرده؛ رقمی که در بلندمدت ۵.۶ میلیمتر بوده و حالا ۱۲۱.۸ درصد افزایش یافته است، بنابراین هفت روز مورد اشاره، هفتهای پر بارش بود. ایران از ابتدای ماه و فصل جاری تا ۸ دیماه نیز با افزایش ۹۵.۶ درصدی بارش روبهرو بود.
بارش این بازه زمانی در بلند مدت ۶.۴ میلیمتر بود که حالا به ۱۲.۵ میلیمتر افزایش یافت. بدین ترتیب از ابتدای سال آبی جاری تا ۸ دی ماه، بهطور میانگین ۷۲.۸ میلیمتر ثبت شده که نسبت به بارش ۶۵.۴ میلیمتری دوره بلندمدت، افزایش ۱۱.۳ درصدی داشته است. این افزایش آماری، اگرچه در نگاه نخست نشانهای مثبت تلقی میشود، اما بارش نامتوازن در استانها همچنان تصویری متفاوت را از وضعیت منابع آب و تغییرات اقلیمی ایران ترسیم میکند.
19 استان بارشهای کافی نداشتهاند
اما گزارشهای تفکیکی از این بارشها حاوی نکات مهمی است که نشان میدهد ایران همچنان در دام خشکسالی گرفتار است. براساس دادههای سازمان هواشناسی، از ابتدای سال آبی جاری (از مهر ۱۴۰۴) تنها ۱۲استان بارشی بیش از میانگین بلندمدت خود دریافت کردند. استانهای آذربایجان غربی، اصفهان، ایلام، بوشهر، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، سیستان و بلوچستان، فارس، کردستان، کرمان، هرمزگان و یزد در این دسته قرار دارند. در این میان، هرمزگان رکورددار افزایش بارش بوده است؛ استانی که در دوره بلندمدت بهطور میانگین ۴۲.۵ میلیمتر بارش داشت اما از ابتدای مهر تا ۸ دیماه، ۱۷۳.۷ میلیمتر بارش دریافت کرد.
در برابر این استانها اما، ۱۹ استان کشور همچنان بارشی کمتر از میانگین بلندمدت ثبت داشتهاند. اگرچه شرایط برخی از این مناطق نسبت به سالهای خشک گذشته کمی بهتر شده است اما فاصله با شرایط نرمال همچنان قابل توجه است، بهویژه آنکه همزمان میانگین دمای کشور نیز در این بازه زمانی (اول مهر ۱۴۰۴ تا ۸ دیماه) حدود ۱.۱ درجه سانتیگراد بالاتر از میانگین بلندمدت ثبت شده و هوا گرمتر از نرمال بوده است.
تهران در صدر کم بارشترینها
در این میان شاید بد نباشد که بدانید، استان تهران در صدر فهرست کمبارشترین استانهای کشور قرار دارد. استانی که اگرچه از ابتدای دیماه تا 8 دیماه، گرمتر از نرمال نبوده اما بیش از سایر استانها کمبارشی را تجربه کرده است و به نظر همچنان درگیر خشکسالی است. این استان تا ۸ دیماه با کاهش ۸۱.۷ درصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت مواجه بوده است. پس از تهران، استانهای البرز و قزوین نیز به ترتیب ۷۴.۹ درصد و ۷۳.۹ درصد کاهش بارش داشتهاند.
ششمین سال خشکسالی
به گفته احد وظیفه - رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی - یکی از شدیدترین دورههای خشک ۵۰ سال گذشته در حال سپری شدن بود. وی با اشاره به آخرین وضعیت میزان بارشها در کشور میگوید: متاسفانه شرایط بارندگی در کشور چندان خوشایند نیست و امسال وارد ششمین سال پیاپی خشکسالی شدهایم. در واقع اگر سال آبی را ملاک قرار دهیم، آخرین بار در سال ۱۳۹۹ - ۱۳۹۸ شرایط نسبتا مناسبی از نظر بارشها داشتیم، اما پس از آن، از سالهای ۱۴۰۰ - ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۵ - ۱۴۰۴ وضعیت بهطور پیوسته رو به خشکی رفته است.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور میافزاید: بسیاری از استانهای کشور در فلات مرکزی، غرب و جنوب، از جمله یزد، همدان، هرمزگان، مرکزی، لرستان، کرمانشاه، کردستان، قم، قزوین، فارس، سمنان، تهران، زنجان، خوزستان و خراسانهای جنوبی، شمالی و رضوی تقریبا بارش قابل توجهی دریافت نکردهاند. همچنین در غرب کشور از جمله استان ایلام نیز وضعیت مشابهی حاکم است.
کم بارشی، حتی در خطه شمال
به گفته وظیفه حتی در سواحل شمالی کشور که معمولا از ابتدای پاییز بارندگیهای خوبی در آنها آغاز میشود نیز وضعیت مطلوب نیست و شرایط خشکسالی شدید و استثنایی در سراسر کشور حاکم است. در توصیف وخیم بودن شرایط همین بس که حدود ۲۵ درصد از کل بارش سالانه کشور در فصل پاییز اتفاق میافتد، اما در سال جاری بخش عمده این سهم تاکنون محقق نشده است.
وی با اشاره به پیشبینی وضعیت بارشها در فصل زمستان تصریح میکند: به احتمال بسیار زیاد بخش قابل توجهی از بارشها به ماههای زمستان موکول خواهد شد. بر اساس خروجی مدلهای عددی، پیشبینی میشود بارشهای زمستانی در نیمه غربی کشور در حدود شرایط نرمال باشد؛ به این معنا که نه بارشهای بسیار زیاد و نه کمبارشی شدید را تجربه خواهیم کرد.
در مقابل، نیمه شرقی کشور گرایش به کمبارشی دارد و استانهای واقع در این بخش از کشور به احتمال متوسط تا حدود ۵۰ درصد کمتر از حد نرمال بارندگی خواهند داشت. اگر چنین شرایطی رقم بخورد، وضعیت منابع آبی در مناطق شرقی کشور در پایان سال بسیار نگرانکننده خواهد بود، چرا که همین حالا نیز بسیاری از این مناطق با تنش یا بحران آبی مواجه هستند و تداوم این وضعیت میتواند سال آینده را با شرایط بحرانیتری روبهرو کند.
بارورسازی مرهمی بر کم آبی نیست
این مقام مسئول سازمان هواشناسی با اشاره به طرح بارورسازی ابرها برای پاسخ به کمبارشیها گفت: در شرایط فعلی که کمبود بارشها محسوس است، طرح بارورسازی ابرها به عنوان یکی از گزینههای پیشنهادی برای افزایش بارندگی مطرح شده است. درست است که این طرح هزینهبر است، اما اگر بتواند منجر به آورده آبی شود، هزینه آن در مقایسه با منافع حاصل چندان زیاد نیست.
با این حال وی تاکید دارد که این روش در عمل در جهان به عنوان روشی قطعی و قابل اتکا شناخته نمیشود. گرچه در بسیاری از کشورها عملیات بارورسازی ابر انجام میشود، اما این کار تنها زمانی موثر است که ابر مستعد وجود داشته باشد. در چنین شرایطی، بارورسازی ابر میتواند بهرغم هزینههایی که دارد، در مقایسه با روشهایی چون شیرینسازی آب یا انتقال بینحوضهای، اقتصادیتر باشد. با این حال، این روش هنوز در سطح بینالمللی بهعنوان روشی پذیرفتهشده مورد تایید قرار نگرفته است و نتایج آن در مناطق مختلف جهان متفاوت بوده است.
وی بیان میکند: در منطقه خاورمیانه بهدلیل غلظت بالای گرد و خاک، ذرات طبیعی بارورسازی به اندازه کافی وجود دارد، اما مشکل اصلی کمبود رطوبت است. این مسئله باعث میشود که تشکیل هستههای بارانزا در ابرها به سختی انجام شود و در نتیجه کارایی روش بارورسازی کاهش یابد. در ایران نیز این روش احتمالا پاسخ قانعکنندهای نخواهد داد.
خشکترین سال طی 50 سال اخیر
و بالاخره اینکه احد وظیفه این شرایط را خشکترین دوره ثبتشده از سال ۱۳۵۴ تاکنون توصیف و تاکید میکند: هماکنون شهرهایی نظیر تهران، مشهد، اراک و تبریز در وضعیت تنش آبی قرار دارند و لازم است شهروندان همکاری لازم را برای عبور از این شرایط داشته باشند. به گفته وی، در صورت عدم صرفهجویی عمومی، احتمال بروز مشکلات حاد در شبکه تامین آب این شهرها وجود دارد و همراهی مردم نقش کلیدی در عبور از این دوره بحرانی دارد.
