سینما از نو ساخته می‌شود
ابزارهایی مانند سورا، ران‌وی و ویو هزینه ساخت جهان‌های خیالی را کاهش می‌دهند اما سینمای ایران برای استفاده از این ظرفیت به ضوابط حقوقی، معیارهای داوری و آموزش تخصصی نیاز دارد
هفت صبح| سینما دارد یکی از عجیب‌ترین دگرگونی‌های تاریخ خود را تجربه می‌کند؛ دوربین می‌تواند خاموش بماند، بازیگری مقابل آن نایستد، دکوری ساخته نشود و با این همه، فیلمی روی پرده جان بگیرد. تصاویری که تا همین چند سال پیش برای خلقشان به گروه‌های بزرگ تولید، تجهیزات گران‌قیمت و ماه‌ها فیلمبرداری نیاز بود، حالا ممکن است با چند دستور متنی و مجموعه‌ای از ابزارهای هوش مصنوعی ساخته شوند. ورود بخش فیلمسازی با هوش مصنوعی به دومین جشنواره فیلم ۱۱۴ ثانیه‌ای «مبین» نیز نشانه‌ای از جدی‌تر شدن این تحول در فضای جشنواره‌ای ایران است. اتفاقی که در ظاهر به معنای گشودن دری تازه به روی فیلمسازان است، ولی پشت آن پرسش‌هایی درباره آینده کارگردانی، اصالت تصویر و حتی مفهوم سینما پنهان شده است.
کارگردانی در عصر تصویرهای مصنوعی
فیلمسازی با هوش مصنوعی را نباید به نوشتن چند جمله و دریافت یک ویدیوی آماده تقلیل داد. در نمونه‌های حرفه‌ای، فیلمساز باید زبان تصویر، ترکیب‌بندی، حرکت دوربین، میزانسن، نورپردازی، تدوین و ریتم روایت را بشناسد. تفاوت اصلی در شیوه تولید تصاویر است. به جای ثبت واقعیت مقابل لنز، بخشی از جهان فیلم از طریق مدل‌های مولد ساخته می‌شود. ابزارهایی مانند Sora، Runway و Veo امکان تولید نماهای ویدیویی از متن یا تصویر را فراهم کرده‌اند.
با این حال، حفظ پیوستگی چهره‌ها، منطق حرکت، هماهنگی نماها و کنترل دقیق جزئیات همچنان از چالش‌های این فناوری است. یک تصویر خیره‌کننده الزاماً به معنای یک سکانس خوب نیست؛ همان‌طور که کنار هم گذاشتن چند سکانس چشم‌نواز، فیلمی تأثیرگذار نمی‌سازد. برای سینمای ایران، جذابیت اقتصادی این تحول انکارناپذیر است. فیلمساز جوانی که امکان اجاره تجهیزات، ساخت دکور یا اجرای صحنه‌های پرهزینه را ندارد، می‌تواند ایده‌هایی را تجربه کند که پیش‌تر خارج از توان مالی او بودند. این ظرفیت به‌ویژه برای سینمای علمی‌تخیلی، فانتزی و انیمیشن اهمیت دارد؛ ژانرهایی که تولیدشان در ایران همواره با محدودیت‌های جدی روبه‌رو بوده است.
جشنواره‌ها در برابر یک پرسش دشوار
ورود آثار ساخته‌شده با هوش مصنوعی به جشنواره‌ها، مسئله داوری را پیچیده می‌کند. آیا فیلمی که نماهای آن با مدل‌های مولد ساخته شده، باید با اثری رقابت کند که حاصل فیلمبرداری، بازیگری و طراحی صحنه است؟ پاسخ ساده‌ای وجود ندارد؛ زیرا ارزش هنری را نمی‌توان بر اساس تعداد عوامل تولید یا میزان دشواری اجرای فنی تعیین کرد. مسئله مهم‌تر، شفافیت فرایند تولید است.
جشنواره‌ها باید بدانند چه بخش‌هایی از اثر با هوش مصنوعی ساخته شده، سهم خلاقانه فیلمساز چیست و آیا حقوق صاحبان آثار مورد استفاده در فرایند تولید رعایت شده است. بدون ضوابط روشن، داوری می‌تواند به رقابتی میان کیفیت خروجی نرم‌افزارها تبدیل شود. از سوی دیگر، خطر شیفتگی به جلوه‌های بصری وجود دارد. سینما بارها نشان داده که فناوری تازه می‌تواند تماشاگر را شگفت‌زده کند، ولی ماندگاری یک فیلم به کیفیت روایت، شخصیت‌پردازی و نگاه هنرمند وابسته است. جشنواره‌ای که تصویر مصنوعی را به‌خاطر تازگی فناوری تحسین کند، ممکن است از سنجش ارزش سینمایی اثر غافل بماند.
آینده سینمای ایران پشت یک فرمان متنی
هوش مصنوعی می‌تواند مناسبات تولید را تغییر دهد؛ از کاهش هزینه پیش‌تولید و طراحی استوری‌بورد تا خلق جلوه‌های ویژه و بازسازی فضاهای تاریخی. هم‌زمان، نگرانی درباره آینده شغلی طراحان، انیماتورها، تدوینگران و دیگر نیروهای خلاق نیز جدی است. ورود این فناوری بدون چارچوب حقوقی و آموزشی، ممکن است فرصت‌های تازه‌ای بسازد و بخشی از مشاغل موجود را تحت فشار قرار دهد. پرسش اصلی این نیست که آیا دوربین از سینما حذف خواهد شد؛ چنین پیش‌بینی‌ای با واقعیت متنوع فیلمسازی سازگار نیست.
مسئله، تغییر معنای مهارت و مسئولیت هنری است. فیلمساز آینده شاید کمتر با محدودیت ابزار روبه‌رو باشد، ولی همچنان باید بداند چرا تصویری را خلق می‌کند و قرار است چه احساسی در مخاطب برانگیزد. سینمای ایران می‌تواند از این تحول برای گسترش تجربه‌گرایی و شکستن محدودیت‌های تولید استفاده کند؛ به شرط آنکه فناوری را جایگزین اندیشه سینمایی نداند. هوش مصنوعی قادر است تصویری از شهری خیالی بسازد، ولی هنوز این نگاه فیلمساز است که باید به آن شهر زندگی، معنا و داستان ببخشد. آینده سینما را تعداد دوربین‌ها تعیین نمی‌کند؛ کیفیت تخیلی تعیین می‌کند که پشت تصویر ایستاده است.
