نامگذاری شبهای ماه محرم به شکل امروزی، به مرور زمان و در میان ذاکران و مداحان اهلبیت(ع) رواج پیدا کرده است. این سنت با الگو گرفتن از شبهای شناختهشدهای مانند تاسوعا و عاشورا شکل گرفت و به تدریج برای دیگر شبهای محرم نیز عناوینی تعیین شد.
در این میان، شب یازدهم محرم با عنوان «شام غریبان» شناخته میشود؛ شبی که یادآور آغاز دوران اسارت خاندان امام حسین(ع) و مسئولیت خطیر حضرت زینب(س) در مدیریت و حفاظت از بازماندگان واقعه کربلا است.
آغاز رسالت بزرگ حضرت زینب(س) پس از عاشورا
اگرچه حضرت زینب(س) در روز عاشورا حضوری مؤثر و تعیینکننده داشتند، اما پس از شهادت امام حسین(ع)، مسئولیت ایشان وارد مرحلهای تازه شد. از شامگاه عاشورا، هدایت کاروان اسرا، مراقبت از کودکان بیسرپرست، رسیدگی به زنان داغدار و حفظ جان امام سجاد(ع) بر عهده ایشان قرار گرفت.
این بانوی بزرگوار با بهرهگیری از ویژگیهایی چون تدبیر، شجاعت، درایت، فصاحت و زمانشناسی، نقش مهمی در زنده نگه داشتن پیام نهضت عاشورا ایفا کرد و زمینهساز تحولات مهمی در جامعه اسلامی شد.
عزاداریهایی که به بیداری جامعه انجامید
یکی از اقدامات هوشمندانه حضرت زینب(س) پس از عاشورا، درخواست برگزاری مراسم عزاداری برای شهدای کربلا بود. این مراسم در ابتدا از سوی حکومت یزید تهدیدی جدی تلقی نمیشد، اما به تدریج به بستری برای آگاهیبخشی و روشنگری مردم تبدیل شد.
این عزاداریها در ادامه، افکار عمومی را نسبت به جنایتهای صورتگرفته حساس کرد و زمینه اعتراض و قیام علیه عاملان حادثه کربلا را فراهم آورد.
در همین ارتباط نقل شده است که یزید پس از مشاهده واکنش منفی مردم نسبت به واقعه عاشورا، خطاب به عاملان این جنایت گفت:
«و اللّه ِ! قَدْ کُنْتُ ارضی مِنْ طاعَتِکُمْ بِدونِ قَتْلِ الْحُسیْنِ لَعَنَ اللّه ُ. بْنَ مَرْجانَة!؛ سوگند به خدا! که از اطاعت شما بدون قتل حسین (علیهالسلام) راضی بودم. لعنت خدا بر پسر مرجانه که به چنین امر شنیعی اقدام کرد.»
آتش در خیمههای اهلبیت(ع)
از تلخترین صحنههای عصر عاشورا، حمله به خیمههای خاندان پیامبر(ص) و به آتش کشیدن محل اقامت زنان و کودکان بود. این اتفاق در شرایطی رخ داد که پیکرهای مطهر امام حسین(ع) و یارانش بر زمین مانده بود و پیش از آن نیز اموال اهلبیت(ع) غارت شده بود.
سپاهیان دشمن در یورش به خیمهها حتی از ربودن زیورآلات کودکان و پوشش زنان نیز خودداری نکردند. پس از پایان غارت، خیمهها را به آتش کشیدند و فضای اردوگاه را به صحنهای هولناک تبدیل کردند.
در آن شرایط بحرانی، حضرت زینب(س) برای یافتن راه چاره نزد امام سجاد(ع) رفتند و از ایشان کسب تکلیف کردند. امام چهارم شیعیان در پاسخ فرمودند:
«علیکنّ بالفرار.»
سرگردانی کودکان و زنان در شام غریبان
پس از آتش گرفتن خیمهها، کودکان و زنان اهلبیت(ع) در بیابان پراکنده شدند. حضرت زینب(س) با وجود مصیبتهای سنگین و فشارهای فراوان، وظیفه گردآوری بازماندگان و محافظت از آنان را بر عهده گرفتند.
ایشان همزمان از کودکان یتیم مراقبت میکردند، گمشدهها را جستوجو میکردند و در برابر خشونت دشمن سپر بلا میشدند. نقل شده است که آثار ضربات وارد شده بر بدن آن حضرت نمایان بود.
در فرازی از مناجات و درد دل حضرت زینب(س) آمده است:
«یَابْنَ اُمِّی لَقَدْ کَلَلْتُ عَنِ الْمُدَافِعَةِ لِهَؤُلاَءِ النِّسَاءِ وَالاَْطْفَالِ وَ هَذَا مَتْنِی قَدْ اُسْوِدَ مِنَ الضَّرْبِ؛ای پسر مادرم! از دفاع و نگهداری این کودکان و بانوان در برابر دشمن درمانده شدهام و این کمر و بازو یا چهره من است که بر اثر ضربه دشمن سیاه شده است.»
ماجرای جانسوز دو کودک در شب یازدهم محرم
پس از جمعآوری زنان و کودکان در یک محل، حضرت زینب(س) متوجه شدند دو تن از کودکان کاروان در میان جمع حضور ندارند. جستوجو برای یافتن آنان آغاز شد و پس از مدتی، آن دو کودک در حالی پیدا شدند که در کنار یکدیگر جان باخته بودند.
در کتاب «معالی السبطین» درباره این واقعه آمده است:
«شامگاه روز عاشورا دو طفل در اثر دهشت و تشنگی جان سپردند و، چون زینب کبرا ((سلاماللهعلیها)) برای جمع عیال و اطفال جستجو میکرد، آن دو طفل را نیافت. بعد از جستجوی زیاد آنها را در حالی که دست در گردن یکدیگر داشتند و جان سپرده بودند، پیدا کرد.»
نماز شب حضرت زینب(س) در اوج مصیبت
یکی از جلوههای کمنظیر معنویت در شام غریبان، عبادت حضرت زینب(س) در سختترین شرایط ممکن بود. با وجود خستگی، جراحات جسمی و فشار روحی ناشی از حوادث عاشورا، آن حضرت نماز شب را ترک نکردند.
نقل شده است که شدت ضعف و خستگی به اندازهای بود که ایشان نماز شب را به صورت نشسته اقامه کردند و با پروردگار خود به راز و نیاز پرداختند.
عبور کاروان اسرا از قتلگاه
روز یازدهم محرم، عمر بن سعد دستور حرکت کاروان اسرا به سمت کوفه را صادر کرد. زنان، کودکان و امام سجاد(ع) در حالی که هنوز داغدار شهیدان کربلا بودند، به سوی کوفه حرکت داده شدند.
در برخی منابع آمده است که کاروان اسرا از میان قتلگاه عبور داده شد و این صحنه یکی از جانکاهترین لحظات پس از عاشورا را رقم زد.
در این هنگام حضرت زینب(س) با مشاهده پیکر مطهر برادر خویش چنین ناله سر دادند:
«یا محمداه! یا محمداه! هذا الحسین بالعراء مرمل بالدماء مقطع الاعضاء. یا محمداه! و بناتک سبایا و ذریتک مقتله تسفی علیها الصبا! یا محمداه! یا محمداه!»
نقل شده است که با شنیدن این سخنان، دوست و دشمن تحت تأثیر قرار گرفتند و صدای گریه و شیون از میان حاضران برخاست.
نگرانی امام سجاد(ع) و دلداری حضرت زینب(س)
امام زینالعابدین(ع) هنگام عبور از قتلگاه، با مشاهده پیکرهای مطهر شهدا به شدت متأثر شدند و اندوهی عمیق سراسر وجود ایشان را فرا گرفت.
در آن لحظات حضرت زینب(س) که به اهمیت حفظ جان امام زمان خویش آگاه بودند، تلاش کردند ایشان را آرام کنند و از شدت تأثر و اندوه بکاهند؛ زیرا ادامه مسیر امامت و هدایت امت اسلامی به وجود امام سجاد(ع) وابسته بود.
شام غریبان تنها روایت یک شب غمانگیز نیست؛ بلکه آغاز مرحلهای تازه از نهضت عاشورا و نقطه شروع رسالت بزرگ حضرت زینب(س) برای رساندن پیام کربلا به تاریخ است؛ رسالتی که موجب شد خون شهیدان عاشورا در گذر زمان به فراموشی سپرده نشود.
