هفت صبح، محبوبه کلانتری| برگی از تاریخ امروزمان را به جشن سپندارمذگان یا اسپندگان یا اسفندارمذگان اختصاص دادیم. سپندارمذ، یادمان ایزد بانوی زمین و روز عشق است. جشن اسفندگان یکی از جشنهای کهن ایرانی است که طبق تقویم رسمی در روز ۲۹ بهمنماه برگزار میشود. «سپندارمذ» در جهان منوی (مینوی) نماد بردباری و فروتنی اهورامزدا و در این جهان، نگهبان زمین، زایش و سرسبزی آن است.
از این جشن چه میدانیم؟
در گاهشماری ایرانی، دوازدهمین ماه سال و پنجمین روز هر ماه «اسفند» یا «سپندارمذ» نام دارد؛ از اینرو، در روز پنجم ماه دوازدهم که برابر با ۲۹ بهمن و آستانه بهار و نو شدن زمین است، جشن «اسفندگان» برپا میشود. این جشن در ایران باستان به گرامیداشت زنان اختصاص داشت و در ادبیات فارسی با نامهایی چون «مردگیران»، «مژدگیران» یا «مزدگیران» (به معنای دریافت هدیه از مردان) شناخته میشود.
بزرگداشت زن و زمین
ابوریحان بیرونی در کتاب «آثارالباقیه» گفته ایرانیان باستان روز پنجم اسفند را روز بزرگداشت زن و زمین میدانستند. در این روز، مردان به همسران خود هدیه میدادند و زنان خانواده را بر تخت شاهی مینشاندند تا از آنها اطاعت کنند و ارادت خود را نشان دهند. همچنین سپندارمذگان جشن زمین و گرامیداشت عشق است که هر دو در کنار هم معنا پیدا میکردند. در این روز، زنان به شوهرانشان هدیه میدادند و مردان نیز با نشاندن زنان و دختران بر تخت شاهی، ابراز محبت و آنها را از کارهای خانه معاف و به فرمانشان عمل میکردند.
زمین نماد عشق، زن، محبت
این روز برای کشاورزان ایرانی هم جایگاه ویژهای داشته؛ به گونهای که برکات زمین و روییدنیها را گلچین کرده و بر سفره هفتسین میگذاشتند. در نگاه ایرانیان، زمین نماد عشق، زن، محبت، برکت، خلوص و پارسایی است و تجلیگاه قدرت خالق یکتاست که محبت خود را به صورت روییدنیها در زمین آشکار میکند.پوشیدن لباس نو و کاشتن درخت از دیگر ویژگیهای این جشن است.
هنوز هم این روز میان زرتشتیان محترم شمرده میشود؛ آنها به زنان، دختران و عزیزانشان هدیه میدهند و مانند بسیاری از مراسم ایرانی، دور هم جمع شده و ساعاتی را در شادی و محبت سپری میکنند. جشن «اسفندگان»، مانند بسیاری از جشنها و آیینهای ایرانی، در انحصار هیچ قوم یا دینی نیست. این جشن ریشه در پدیدههای طبیعی و روابط انسانی دارد و متعلق به تمامی مردمان ایران، فارغ از گرایش قومی یا دینی آنهاست.
غلبه ولنتاین بر اسفندگان
در ایران و با داشتن چنین روز و جشنی، شاهد رواج یافتن روز «ولنتاین» هستیم. در همین باره، دکتر میرجلالالدین کزازی، اسطورهشناس برجسته ایرانی میگوید: «به راستی که مایه درد و اندوه من است که ما ایرانیان، با داشتن یکی از دیرینهترین و باشکوهترین فرهنگهای جهانی که گنجینه گرانبهای نیاکان ماست و بخ آن مینازیم، به جشنها یا دیگر هنجارهای فرهنگی بیگانگان روی آوریم. بیهیچ گمان بهتر آن است که اگر میخواهیم زنان ایرانی را در جشنی گرامی بداریم، از جشن باستانی «اسفندگان» بهره ببریم که صدها سال پیش از جشن رومی «لوپرکالیا» یا جشن مسیحی ولنتاین پدید آمده و آیینها و رسم و راههای آن یکسره ایرانی است و با منش و فرهنگ و تاریخ ما سازگار است.»
فراموشی ماهیت و زندگی فرنگیوار
او در خصوص پیوند جشنهای ایرانی با جشن ولنتاین میگوید: «جشن والنتاین یا ولنتاین، جشنی است که در ۱۴ فوریه برگزار میشود. آنچه از جشن باستانی در این جشن نو برجا مانده، این است که این جشن هم بهگونهای جشن زنان شمرده میشود. در جشن ولنتاین مردان به زنان مورد علاقه خود گل یا شیرینی هدیه میدهند اما آنچه این جشن را با جشنهای ایرانی پیوند میدهد، تنها یک ویژگی در آن است و آن ویژگی مهم بزرگداشت زنان در این جشن رومی و مسیحی است.
از این رو جشن ولنتاین را میتوانیم با جشن اسفندگان بسنجیم. این جشن، جشنی بوده که ایرانیان آن را در بزرگداشت سپندارمذ که از فرشتگان زرتشتی است، برگزار میکردهاند. سپندارمذ پنجمین امشاسپند یا فرشته بزرگ است که واپسین ماه سال، پنجمین روز از ماه به نام او نامیده میشود. از نظر زمان برگزاری نیز جشن اسفندگان که در پنجمین روز از اسفندماه برگزار میشده، با جشن لوپرکالیا نزدیک است. جشن ولنتاین را ما ایرانیان برگزار نمیکنیم؛ مگر خانوادههایی که آنچیستی ایرانی بودن خود را فرو نهادهاند و فرنگیوار رفتار میکنند.»
۲۹بهمن یا 5 اسفند
با این اوصاف، بین استادان ایرانشناس در خصوص زمان برگزاری این جشن اختلاف نظرهایی وجود دارد. برخی معتقدند جشنهای ملی باید مطابق با گاهشماری رسمی ایرانی برگزار شود و از تقویمهای بومی و محلی برای آیینهایی با گستره کشوری استفاده نشود. جلیل دوستخواه، پژوهشگر، نویسنده و شاهنامهپژوه معاصر ایران روز درست این جشن را پنجم اسفند میداند و میگوید:
«در پاسخ به دوستانی که ۲۹بهمن را جشن اسفندگان شمرده و با پیامهای مهرآمیزشان آن را «فرخنده باد!» گفتهاند، نوشتم: جشن اسپندارمذگان (اسفندگان) در پنجم اسفندماه (و نه ۲۹ بهمن)، بر شما فرخنده باد!» به هر حال امیدواریم جشن سپندارمذگان بتواند جشن ولنتاین را که آن نیز جشن بزرگداشت زن است، فرو بپوشاند؛ چون این جشن، شایستگی فرهنگی و تاریخی بلندتری از همتای باختری خود دارد.
*بخشهایی از این مطلب برگرفته از (کتاب بیرونی، ابوریحان. آثارالباقیه) و (رضی، هاشم. فرهنگ ایرانی) و (رضی، هاشم. گاهشماری جشنهای ایران باستان) است.
