هفت صبح | آژیر که خاموش میشود، تازه صداهای دیگری بلند میشوند؛ صدای نفسهای بریده در یک اتوبوس تاریک، صدای مادری که هر غروب چشم به جاده میدوزد، صدای پدری که روی خاک مینگذاریشده زانو میزند، صدای فرماندهای که میان تردید و تصمیم ایستاده است و صدای کودکی که خانهاش را جا گذاشته و در جغرافیایی تازه دنبال معنا میگردد. جنگ فقط در لحظه انفجار رخ نمیدهد؛ در امتداد سالها، در حافظهها و در روابط آدمها ادامه پیدا میکند.
بخش دوم این پرونده سراغ فیلمهایی میرود که از دل همین صداهای پنهان شکل گرفتهاند؛ آثاری که به جای تمرکز صرف بر صحنههای نبرد، به اثر ماندگار جنگ بر انسان نگاه میکنند. اینجا میدان جنگ گاهی به اندازه یک اتوبوس است، گاهی به وسعت یک روستا، گاهی در اتاق عمل و گاهی در اتاق تصمیمگیریهای بزرگ. شخصیتها، قهرمانهای یکدست و بیخطا نیستند؛ آدمهاییاند با تردید، خشم، ایمان، پشیمانی و امید.
ایستاده در غبار
قهرمان از دل واقعیت
ایستاده در غبار ساخته محمدحسین مهدویان روایتی از زندگی احمد متوسلیان است؛ اثری بیوگرافیک که مرز میان مستند و داستانی را کمرنگ میکند. مهدویان با استفاده از صداهای واقعی، نریشن نزدیکان و بازسازیهای مستندگونه، چهرهای چندلایه از متوسلیان ارائه میدهد. او را فردی تندخو، جدی و در عین حال عاطفی نشان میدهد؛ فرماندهی که تقدسزدایی از او، باورپذیری شخصیت را افزایش میدهد. همین پرهیز از قهرمانسازی اغراقآمیز، نقطه قوت اصلی فیلم است.ژ از نظر بصری، طراحی صحنه و بازآفرینی فضای دهه پنجاه و شصت چشمگیر است.
استفاده از نگاتیو و دوربین ۱۶ میلیمتری، حس آرشیوی بودن تصاویر را تقویت میکند. در برخی لحظات، مخاطب فراموش میکند با فیلمی داستانی روبهرو است.
ضعف اثر در بخش کودکی و نوجوانی شخصیت اصلی نمایان میشود؛ جایی که روایت کاریکاتوری و گذراست و با شخصیت بزرگسال همخوانی کامل ندارد. همچنین برخی نریشنهای مستند، ریتم درام را مختل میکنند. با این همه، «ایستاده در غبار» یکی از موفقترین تجربههای مهدویان است؛ فیلمی که نشان میدهد میتوان زندگی یک فرمانده را با نگاه انسانی و واقعگرا روایت کرد.
اتوبوس شب
میدان نبرد در یک فضای بسته
اتوبوس شب به کارگردانی کیومرث پوراحمد بر اساس داستانی از حبیب احمدزاده ساخته شد؛ فیلمی سیاهوسفید که تمام بار درام خود را بر یک موقعیت محدود بنا میکند: انتقال اسیران عراقی با اتوبوسی در دل شب. عماد و عیسی مأموریت دارند سیوهشت اسیر را به پشت جبهه منتقل کنند. همراه آنان عمو رحیم است؛ رانندهای که تجربه و آرامشش در برابر تندخویی عیسی قرار میگیرد. فیلم از همان ابتدا بر یک تمهید مهم استوار است: القای این تصور به اسرا که تعداد محافظان بیشتر از واقعیت است.
همین تمهید ساده، اتوبوس را به استعارهای از میدان جنگ تبدیل میکند؛ فضایی تنگ، پرتنش و آماده انفجار. پوراحمد رزمندگان ایرانی را در قالب تیپهای کلیشهای نمیریزد. عماد تحصیلکرده خارج از کشور است و با انتخاب شخصی در جبهه حضور دارد. عیسی نوجوانی عصبی و زخمخورده است که نگاه صفر و صدی به دشمن دارد. در سوی دیگر، میان اسرا چهرهای چون فاروق دیده میشود؛ شخصیتی دو رگه که مرز میان مهاجم و انسان عادی را مخدوش میکند. همین انتخابها فیلم را از روایتهای تکبعدی دور میکند. با این حال، فیلم در مسیر تحول شخصیت عیسی دچار شتاب میشود. بلوغ ناگهانی او در پایان، برای برخی مخاطبان باورپذیر جلوه نمیکند.
همچنین همدلانه پرداختن به برخی اسیران، پرسشهایی درباره نسبت مسئولیت فردی و جمعی در جنگ ایجاد میکند. با وجود این، «اتوبوس شب» تلاشی جدی برای نشان دادن چهره انسانی جنگ است؛ جنگی که در آن ترس، تردید و اخلاق در کنار هم حضور دارند. از منظر فنی، استفاده از دوربین روی دست و قابهای همسطح با نگاه شخصیتها، حس رئالیستی اثر را تقویت میکند. این فیلم در جشنوارههای داخلی و خارجی جوایز متعددی دریافت کرد و در کارنامه مرحوم پوراحمد جایگاهی قابل توجه دارد، هرچند امروز برای مخاطب سختپسند شاید اثری متوسط به شمار آید.
باشو غریبه کوچک
جنگ، مهاجرت، پیوند
باشو غریبه کوچک ساخته بهرام بیضایی از بهترین آثار مرتبط با جنگ است، هرچند بیشتر از میدان نبرد به پیامدهای آن میپردازد. باشو، کودکی جنوبی که خانوادهاش را در بمباران از دست داده، به شمال کشور پناه میآورد و با ناییجان روبهرو میشود. فیلم با تضاد جغرافیا، زبان و رنگ پوست، مسئله همزیستی و پذیرش را پیش میکشد. بیضایی عناصر طبیعت را در آزمون شخصیت به کار میگیرد: آتش، آب، باد و خاک. رابطه میان باشو و ناییجان به تدریج از سوءظن به محبت میرسد. بازی درخشان سوسن تسلیمی روح فیلم است. پایانبندی با تصویر اتحاد خانواده در برابر خطر، استعارهای از همبستگی ملی است. «باشو غریبه کوچک» نشان میدهد جنگ تنها در خط مقدم رخ نمیدهد؛ در مهاجرت اجباری، در از دست دادن هویت و در تلاش برای یافتن خانهای تازه نیز جریان دارد.
منصور
اراده برای خودکفایی
منصور به کارگردانی سیاوش سرمدی زندگی منصور ستاری را در دوران پس از جنگ روایت میکند؛ دورهای که کشور با محدودیتهای گسترده روبهرو بود. فیلم بر تلاش ستاری برای خودکفایی در صنعت هوایی تمرکز دارد. ایده مرکزی الهامبخش است و ظرفیت دراماتیک بالایی دارد. در برخی صحنهها، میزانسنهای پرتحرک و جلوههای ویژه، حس حماسی ایجاد میکند. با این حال، ضعف در دکوپاژ و شخصیتپردازی مانع از شکلگیری یک پرتره عمیق میشود. بازیها یکنواختاند و شخصیت اصلی به اندازه کافی چندبعدی نمیشود. فیلم در انتقال پیام خودکفایی موفق است، اما از نظر سینمایی به انسجام بیشتری نیاز داشت.
شیار ۱۴۳
انتظار، بیادعا و سوزناک
شیار 143 به کارگردانی نرگس آبیار روایت مادری به نام الفت است که سالها در انتظار بازگشت پسرش از جبهه زندگی میکند. فیلم به جای نمایش میدان نبرد، به پشت جبهه میرود؛ به خانهای در روستای کرمان. شخصیت الفت با بازی درخشان مریلا زارعی ستون اصلی اثر است. سکوتهای طولانی، نگاههای خیره به جاده و امیدی که هر بار زنده میشود و فرو میریزد، هسته عاطفی فیلم را میسازد. آبیار از اغراقهای رایج پرهیز میکند، هرچند در برخی صحنهها به کلیشه نزدیک میشود. نماهای اضافی و برخی خردهروایتها ریتم را کند میکند. با این حال، سکانس پایانی فیلم از تأثیرگذارترین لحظات سینمای دفاع مقدس است. «شیار ۱۴۳» یادآوری میکند که جنگ برای مادران، سالها پس از خاموشی اسلحه ادامه دارد.
به نام پدر
مینهای باقیمانده در حافظه
به نام پدر ساخته ابراهیم حاتمیکیا داستان تقابل نسلی را در بستر پساجنگ روایت میکند. ناصر، رزمنده سابق با واقعیتی تلخ روبهرو میشود: دخترش روی مینی رفته که سالها پیش در همان منطقه کار گذاشته شده بود. فیلم با طرح این ایده، پرسشی اخلاقی پیش میکشد: تصمیمهای یک نسل تا چه اندازه بر سرنوشت نسل بعدی سایه میاندازد؟ دیالوگهای میان ناصر و حبیبه، محور عاطفی اثر است. حبیبه میگوید جنگ پایان نیافته و او ناخواسته وارد میدان شده است. حاتمیکیا در نشان دادن رنج پدر و عذاب وجدان او موفق عمل میکند، اما پاسخ به شبههای که فیلم ایجاد میکند، چندان شفاف نیست. آیا انفجار مین در زمان صلح، به معنای نادرستی تصمیم آن روزهاست؟ فیلم تلاش میکند از طریق بازگشت ناصر به میدان مین و خنثیسازی آنها، پاسخی نمادین ارائه دهد؛ اینکه نسل جنگ هنوز مسئولیت دارد زخمهای باقیمانده را ترمیم کند. خط فرعی مربوط به درگیری ناصر با یک موسسه اقتصادی، پیوند محکمی با خط اصلی ندارد و تمرکز درام را کاهش میدهد. با این حال، «به نام پدر» اثری مهم درباره پیامدهای ماندگار جنگ است؛ جنگی که از سنگر به خانه منتقل میشود.
