هفت صبح | انیمیشن در سینمای ایران سالها شبیه مهمانی بود که پشت در ایستاده بود، همه درباره ظرفیتهایش حرف میزدند، اما سهمش از پرده سینما اندک بود. چند سالی است که این معادله آرامآرام تغییر کرده و انیمیشنهای بلند ایرانی دیگر تنها برای پر کردن سانسهای کودک ساخته نمیشوند. حالا فیلمسازان به سراغ جهانهای بزرگتر، روایتهای پیچیدهتر و مخاطبانی رفتهاند که انتظار دارند از یک اثر انیمیشنی همان اندازه هیجان، درام و کیفیت دریافت کنند که از یک فیلم زنده. «شمشیر و اندوه» یکی از جاهطلبانهترین تجربههای این مسیر است، اثری که این روزها به ایستگاه پایانی اکران خود رسیده و بیش از هر چیز، تلاشی است برای پیوند دادن فناوری روز، تاریخ و روایت حماسی در قالب یک انیمیشن ایرانی.
«شمشیر و اندوه» مسیر سادهای را انتخاب نمیکند. سازندگان، به جای بازسازی مستقیم واقعه عاشورا، قصه نوجوانی ایرانی به نام «کارن» را در دل یکی از حساسترین دورههای تاریخ اسلام قرار میدهند، نوجوانی که از دل یک فاجعه خانوادگی برمیخیزد و زندگیاش به مفهوم عدالت، مقاومت و انتخاب گره میخورد. همین تصمیم، مهمترین امتیاز فیلم است. اثر تلاش نمیکند تاریخ را به شکل گزارشی روایت کند، تاریخ، زمینهای میشود برای شکل گرفتن یک ماجرای سینمایی که مخاطب نوجوان بتواند با آن همراه شود و شخصیت اصلی را از آنِ خود بداند.
قهرمانی برای نسل بازیهای ویدیویی
بزرگترین تفاوت «شمشیر و اندوه» با بسیاری از آثار تاریخی ایرانی در نگاهش به مخاطب امروز است. تیم سازنده پیش از ورود به دنیای انیمیشن، سالها در صنعت بازیهای رایانهای فعالیت کرده بود و این سابقه تقریباً در تمام اجزای فیلم دیده میشود. از طراحی قهرمان گرفته تا ریتم تعقیب و گریزها، مبارزهها، سلاحهای ویژه و حتی شیوه حرکت شخصیتها، همه یادآور جهان بازیهای اکشن است، انتخابی که احتمالاً برای مخاطبان بزرگسال گاه اغراقآمیز به نظر برسد، اما برای نوجوانی که با بازیهای ویدیویی بزرگ شده، کاملاً آشنا و قابل لمس است.
کارن نیز دقیقاً بر همین اساس طراحی شده است، قهرمانی که بیش از آنکه یک شخصیت تاریخی باشد، یک «قهرمان سینمایی» است. او شکست میخورد، از دست میدهد، رشد میکند و در نهایت به نقطهای میرسد که انتخابهایش از قدرت بازویش مهمتر میشوند. همین روند تدریجی باعث میشود فیلم، برخلاف بسیاری از آثار شعاری، فرصت همذاتپنداری را از مخاطب نگیرد. البته این رویکرد هزینههایی هم داشته است. گاهی فیلم آنقدر به قواعد بازیهای رایانهای نزدیک میشود که برخی موقعیتها بیش از اندازه آشنا و قابل پیشبینی جلوه میکنند. بعضی نبردها نیز بیش از آنکه بار دراماتیک داشته باشند، شبیه عبور از مرحلهای تازه در یک بازی اکشن هستند. با این حال، انتخاب چنین زبانی برای روایت، تصمیمی آگاهانه بوده و نمیتوان آن را اتفاقی دانست.
نقطهای که فناوری از داستان جلو میزند
اگر «شمشیر و اندوه» را از منظر صنعت انیمیشن ایران نگاه کنیم، اهمیتش بسیار فراتر از خود فیلم است. استفاده از فناوری MetaHuman و اسکن انسانی برای طراحی شخصیتها، تجربهای کمسابقه در انیمیشن بلند ایران به شمار میآید. چهرهها، بافت پوست، حرکت عضلات صورت و جزئیات کاراکترها نسبت به بسیاری از تولیدات داخلی یک گام رو به جلو هستند و نشان میدهند تیم سازنده نگاه خود را به استانداردهای جهانی دوخته است. طراحی محیطها نیز جاهطلبانه است. شهرها، بیابانها، قلعهها و میدانهای نبرد تنوع بصری قابل قبولی دارند و فیلم از محدود شدن به چند لوکیشن تکراری پرهیز میکند.
موسیقی حماسی، صداگذاری دقیق و دوبله حرفهای نیز به خلق فضای اثر کمک کردهاند و از مهمترین نقاط قوت فیلم به شمار میروند. اما همین نقطه قوت، گاه به نقطه ضعف تبدیل میشود. احساس میشود گروه سازنده شیفته امکانات فنی پروژه بودهاند و در برخی بخشها، نمایش فناوری بر پیشبرد روایت غلبه کرده است. فیلم در نیمه نخست ریتم مناسبی دارد، اما در ادامه، بعضی فرازهای داستانی با شتاب از کنار مخاطب عبور میکنند و فرصت کافی برای پرداخت شخصیتهای فرعی فراهم نمیشود. برخی گرهها نیز آسانتر از آنچه انتظار میرود باز میشوند.
آیندهای که از همین تجربهها ساخته میشود
شاید بزرگترین دستاورد «شمشیر و اندوه» این باشد که ثابت میکند انیمیشن ایرانی میتواند درباره موضوعاتی فراتر از قصههای کودکانه حرف بزند. فیلم مخاطب اصلی خود را نوجوانان و جوانان قرار داده و با ترکیب تاریخ، اکشن، درام و مفاهیم اخلاقی، تلاش کرده قالبی تازه برای روایت داستانهای مذهبی پیدا کند؛ قالبی که فاصله محسوسی با شیوههای مرسوم این گونه آثار دارد. اکران جهانی فیلم با عنوان The Boy and the Sword و حضور آن در پلتفرمهایی مانند Amazon Prime Video و Apple TV نیز نشانهای است از اینکه سازندگان از ابتدا نگاه خود را به بازار بینالمللی دوخته بودند. این اتفاق، فارغ از میزان موفقیت تجاری فیلم، نشان میدهد انیمیشن ایران آرامآرام در حال پیدا کردن جایگاهی جدیتر در بازار جهانی است. با این همه، «شمشیر و اندوه» هنوز یک اثر بینقص نیست.
فیلمنامه میتوانست منسجمتر باشد، شخصیتهای فرعی ظرفیت پرداخت بیشتری داشتند و برخی لحظههای احساسی به عمق بیشتری نیاز داشتند. اما ارزش فیلم دقیقاً در همین جسارت نهفته است، جسارت ورود به قلمرویی که پیش از این کمتر کسی در سینمای ایران به آن قدم گذاشته بود. در روزهایی که این انیمیشن آخرین نفسهای اکران خود را میکشد، شاید بهترین توصیف برای آن این باشد که «شمشیر و اندوه» بیش از آنکه مقصد باشد، آغاز یک مسیر است. مسیری که اگر با سرمایهگذاری، پژوهش دقیقتر و فیلمنامههایی پختهتر ادامه پیدا کند، میتواند انیمیشن ایران را از یک تجربه امیدوارکننده به صنعتی اثرگذار تبدیل کند؛ صنعتی که دیگر برای دیده شدن، نیازی به مقایسه با سینمای زنده نداشته باشد و بتواند با زبان خودش، قهرمانان تازهای برای نسل امروز خلق کند.
