امروز ۱۳ آبان چهل و پنجمین سالروز جنایت رژیم پهلوی در دانشگاه تهران در سال ۱۳۵۷ است.
در دوره ۷۰ روزه نخستوزیری جعفر شریفامامی که با شعار «آشتی ملی» سکاندار نهاد نخستوزیری پهلوی شد دو واقعه خونین اتفاق افتاد. واقعه خونین ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ و جنایت ۱۳ آبان ۱۳۵۷. هر دو اقدام جنونآمیز چنان موجب سنگین و سیاه شدن کارنامه صدارت شریفامامی شد که با وجودی که در تاریخ ۱۰ آبان ۱۳۵۷ توسط بیست و چهارمین مجلس شورای ملی به صورت نمایشی استیضاح شد و بار دیگر از این مجلس رای اعتماد گرفت اما چهار روز بعد از رای اعتماد دو باره مجلس، بر اثر فشار فزاینده اجتماعی و سیاسیِ ناشی از جنایت ۱۳ آبان، مجبور به استعفا شد.
در فاصله پنجم شهریور که جعفر شریفامامی به عنوان نخستوزیر پهلوی انتخاب شد تا ۲۱ شهریور ۱۳۵۷ که کابینهاش از بیست و چهارمین دوره مجلس شورای ملی رای اعتماد گرفت، شهربانی تهران و گارد ارتش شاهنشاهی ایران در کنار سازمان اطلاعات و امنیت کشور - ساواک - تا توانستند مانع تجمع جوانان معترض تهرانی در میدانها و خیابانهای تهران و ضرب و شتم آنان به بهانههای مختلف شدند.
دربار پهلوی در تاریخ ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ ارتشبد غلامعلی اویسی فرماندار نظامی تهران را مامور کرد تا برای ممانعت از تجمع مردم معترضِ تهرانی، تدبیر کند. او هم چاره کار را گرفتن زهر چشم و گسیل نیروهای نظامی بیشتر به خیابانها و میدانهای شهر و اعمال خشونت بیشتر دید.
او ساعت ۶ صبح روز ۱۷ شهریور را مناسبترین زمان برای اعلام خبر حکومت نظامی در تهران دید و مردم بیاطلاع از این تصمیم که روز قبل برای تجمع در خیابان و میدان ژاله قرار گذاشته بودند، در این روز غافلگیر شدند. آنان به فرمان فرماندههان رده بالای ارتش، در این منطقه از شهر به رگبار بسته شدند و در عرض چند دقیقه خیابان و میدان ژاله مملو از پیکرهای بیجان و زخمی زنان و مردان عزادار و معرض به رژیم پهلوی شد و دولت آشتی ملی شریفامامی در نخستین روزهای صدارتش «جمعه سیاهِ» ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ را در پرونده خود ثبت کرد.
عمیقتر شدن شکاف رابطه شاه و مردم و شعله کشیدن آتش خشم عمومی از یک سو و فراخوان آیتالله العظمی سید روحالله موسوی خمینی رهبر نهضت اسلامی که دو روز بعد از تبعید از عراق به فرانسه در تاریخ ۱۶ مهر ۱۳۵۷ انجام شد، دانشآموزان پایه متوسطه تهران را تشویق به تعطیل کردن کلاسهای درس در روز ۱۳ آبان و حرکت به سمت دانشگاه تهران کرد.
آنان پس از ورود به محوطه دانشگاه تهران و همراه شدن با دانشجویان معترض، علیه رژیم پهلوی شعارهای تندی سر دادند و ماموران گارد سلطنت هم که از چند روز قبل، رفت و آمد دانشآموزان و دانشجویان به خیابانهای اطراف و محوطه داخلی دانشگاه را زیر نظر داشتند، تحملشان را از دست دادند و جواب شعارها را با شلیک گلولههای مسلسلها دادند و آنان را به رگبار بستند و دهها نفر را به شهادت رساندند.
ناصر مقدم آخرین رییس ساواک با یادآوری خاطره دیدارش با محمدرضا شاه چند روز قبل از ۱۳ آبان ۱۳۵۷ در کتاب خاطراتش نوشت: «شاه گفت با توجه به این که حکومت شریفامامی موفق نبوده و هرگونه تلاش مینماییم بینتیجه است، لذا تنها راهحل وجود یک دولت نظامی است. ما مذاکراتی با سفرای آمریکا و انگلستان داشتیم. آنها نیز این مسئله را تأیید و پشتیبانی مینمایند. لذا تصمیم گرفتهام یک دولت نظامی روی کار بیاید و بلافاصله اشاره به ازهاری نمود که شما رییس دولت خواهید بود.»
ابعاد سیاسی و اجتماعی حادثه خونین قتلعام دانشآموزان و دانشجویان در ۱۳ آبان ۱۳۵۷ به حدی حساس و تند شد که فردای روز واقعه - ۱۴ آبان - روزنامه اطلاعات نوشت: «وزیر علوم و آموزش عالی، دکتر ابوالفضل قاضی طی نامهای به آقای نخستوزیر استعفای خود را در اعتراض به وقایع دیروز دانشگاه تهران اعلام کرد. وی نوشت: «با این وضع نمیتوان به خدمت ادامه داد.»
در پی این اتفاق و بالا گرفتن اختلافات داخلی، انسجام کابینه جعفر شریفامامی از هم پاشید و کابینه در همان روز سقوط کرد.
ساواک در گزارشی از تداوم استمرار تظاهرات دانشآموزان و دانشجویان تهرانی در روزهای بعد از ۱۳ آبان نوشت: «ساعت ۱۰ و ۲۰ دقیقه یکشنبه چهاردهم آبان ۱۳۵۷ در خیابان ادیب الممالک مقابل مسجد سنگی میتینگی علیه رژیم و دولت … تشکیل [شد] و پس از این که دبیرستانهای وهابی، دانش، رهنما و کلیه مدارس اطراف را تعطیل و دانشآموزان را که حدود ۲۰۰۰ نفر میشدند جمع نمودند، در وسط خیابان چهارپایهای گذاشتند و شخصی به نام مجتبی فرآورده بالای آن رفت و اظهار داشت: «ما امروز برده آمریکا هستیم و باید حتما از این بردگی نجات بیابیم. باید مسلح شویم و بجنگیم. ما امروز اسلحه در اختیار داریم. لکن منتظر دستور خمینی میباشیم» و سپس افزود: «امروز باید به دانشگاه برویم و تا میتوانیم در مسیر خود دست به اموال خارجیها و آمریکاییها بزنیم. همان طور که آنها ما را میکشند ما هم بدین طریق انتقام خود را میگیریم.» و سپس افزود: «روز شنبه بر اثر حمله بیرحمانه ارتش به دانشگاه حدود ۶۵ نفر کشته شدهاند و در این حال همه مردم را به گریه انداخت و از احساسات مردم استفاده کرد.»
