هفت صبح| مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط برگزار شد. مذاکراتی که شبیه هیچیک از تجربههای پیشین نبود. دیروز شاهد مذاکراتی متفاوت در شکل، فضای سیاسی و در موازنه انتظارات دو طرف بودیم. این گفتوگوها در شرایطی آغاز شد که منطقه خاورمیانه در وضعیت شکنندهای بهسر میبرد و بازیگران پیرامونی، بیش از گذشته نگران لغزش اوضاع بهسوی تقابل بودند. آغاز مذاکرات در سکوت خبری و انتشار قطرهچکانی اطلاعات برگزار شد.
همین بیخبری و محرمانگی مشخص کرد که بار دیپلماسی، مسیر متفاوتی را انتخاب کرده است. تهران با تمرکز روشن بر پرونده هستهای و لغو تحریمها وارد میدان شد، در حالی که واشنگتن تلاش داشت دامنه گفتوگوها را فراتر ببرد. همین اختلاف در نقطه شروع، گفتوگوهای مسقط را به یکی از پیچیدهترین مذاکرات سالهای اخیر بدل کرده است. مذاکراتی که میتوان آن را متفاوتترین گفتوگوی ایران و آمریکا نامید. در این میان نقش فعال کشورهای منطقه را نمیتوان نادیده گرفت.
عباس عراقچی وزیر امور خارجه کشورمان در پایان این گفتوگوها اظهار کرد که شروع خوبی بود و میتواند تداوم خوبی داشته باشد. مذاکرات غیرمستقیم جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا در مسقط در فضایی کاملاً متفاوت نسبت به دورههای گذشته برگزار شد. این گفتوگوها در شرایطی آغاز شد که سطح بیاعتمادی میان دو طرف در بالاترین حد خود قرار داشت. درعین حال محیط پیرامونی نیز بهگونهای شکل گرفته بود که هر تصمیم میتواند پیامدهای منطقهای داشته باشد. همین ویژگیها سبب شد این مذاکرات از همان ابتدا بهعنوان متفاوتترین گفتوگوی تهران و واشنگتن شناخته شود.
مذاکرات پس از دیدار سیدعباس عراقچی با بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان در ساعت ۱۱ و ۱۰ دقیقه روز جمعه ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ بهطور رسمی آغاز شد. گفتوگوها بهصورت غیرمستقیم و با تبادل پیام میان دو هیئت انجام گرفت. اخبار این مذاکرات بهشکل محدود و کنترلشده منتشر میشد و همین امر باعث شد فضای رسانهای بیش از آنکه متکی بر اطلاعات رسمی باشد، بر تحلیلها و گمانهزنیها استوار شود.
سید عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران در راس هیئتی شامل «مجید تختروانچی» معاون سیاسی وزیر امور خارجه، «کاظم غریبآبادی» معاون حقوقی و بینالملل وزیر امور خارجه، «حمید قنبری» معاون دیپلماسی اقتصادی و «اسماعیل بقائی» سخنگوی وزارت امور خارجه حضور یافتند. در هیئت آمریکایی نیز «استیو ویتکاف» نماینده ویژه آمریکا و «جارد کوشنر» مشاور و داماد «دونالد ترامپ» رئیسجمهور آمریکا و همچنین فرمانده سنتکام به همراه جمعی دیگر از دیپلماتهای آمریکایی در این گفتوگوها به نمایندگی از واشنگتن حضور خواهند داشت.
لازمه هر گفتوگویی، خودداری از تهدید و فشار است
سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان پس از پایان این دور از گفتوگوها، در جمع خبرنگاران درباره نتایج مذاکرات گفت:«جلسات متعددی امروز به صورت غیرمستقیم برگزار شد. شروع خوبی بود و میتواند تداوم خوبی داشته باشد.» وزیر امور خارجه با اشاره به اینکه موضوع گفتوگوی ایران و آمریکا صرفا هستهای است، گفت: «در جلسه امروز اینکه گفتوگوهای هستهای و حلوفصل مسائل اصلی باید در فضایی آرام، بدون تنش و بدون تهدید، صورت گیرد مورد اشاره ما قرار گرفت. لازمه هر گفتوگویی، خودداری از تهدید و فشار است.
ما این نکته را امروز نیز بهصراحت مطرح کردیم و انتظار داریم که حتماً رعایت شود تا امکان ادامه گفتوگوها فراهم باشد.» عراقچی گفت: «امروز ما گفتوگوهای طولانی و فشردهای داشتیم. از ساعت ۱۰ صبح که آغاز کردیم تا اکنون که نزدیک به ساعت ۶ بعدازظهر است، جلسات متعددی برگزار شد؛ البته بهصورت غیرمستقیم. آقای بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، زحمت زیادی کشیدند؛ هم از باب مهماننوازی، میزبانی و هم از باب انتقال صحبتها و پیامهای طرفین به یکدیگر.»
رئیس دستگاه دیپلماسی با اشاره به اینکه جلسات چندین دور برگزار شد، گفت: «صحبتهایی که ما با ایشان داشتیم و سپس ایشان با طرف مقابل مطرح کردند، موجب شد پس از این مدت طولانی که گفتوگویی نداشتیم، نقطهنظرات به یکدیگر منتقل شود. این موضوع بسیار مهم بود. نگرانیهای ما منتقل شد و منافع ما، حقوقی که مردم ایران دارند و همه مواردی که باید گفته میشد، بهنظر من در فضایی بسیار خوب منتقل شد و در عین حال دیدگاههای طرف مقابل نیز شنیده شد.» عراقچی با تاکید بر اینکه میتوانم بگویم که شروع خوبی بود، ادامه داد: «اما ادامه آن منوط به این است که ما در پایتختها مشورتهایی انجام دهیم و درباره چگونگی ادامه روند تصمیمگیری کنیم.
در مورد نفسِ ادامه گفتوگوها تقریباً توافق نظر وجود داشت و قرار شد این روند ادامه پیدا کند؛ اما اینکه زمان، چگونگی و تاریخ آن چگونه باشد، در مشورتهای بعدی و از طریق آقای بدر بوسعیدی انجام خواهد شد. به نظر من فضای خوبی حاکم بود و در یک جمله میتوانم بگویم که شروع خوبی بود.» وزیر امور خارجه خاطرنشان کرد: «اکنون در مرحلهای هستیم که پس از هشت ماه پرتلاطم که یک جنگ را پشت سر گذاشتیم و همه مسائل دیگری که میدانیم، قرار است دوباره یک روند گفتوگو آغاز شود. این بیاعتمادی بسیار بزرگی که در این مدت به وجود آمده و بر بیاعتمادیهای قبلی افزوده شده، چالشی سنگین بر سر راه مذاکرات است و ما ابتدا باید بر این فضای بیاعتمادی حاکم غلبه کنیم و سپس بتوانیم چارچوب یک گفتوگوی جدید را، که بهاصطلاح بتواند منافع مردم ایران را تأمین کند، طراحی کنیم.»
وی ادامه داد: «امروز در این زمینه تا حدی بحثهای خوبی انجام شد و دیدگاههای دو طرف شنیده و قرار شد که این روند ادامه پیدا کند. تصور من این است که اگر همین روند و همین دیدگاه در بهاصطلاح طرف مقابل ادامه پیدا کند، میتوانیم در جلسات بعدی به یک چارچوب مورد توافق برای این گفتوگوها و درباره موضوعاتی که مطرح است، برسیم؛ اما نمیخواهم از اکنون قضاوت کنم. به نظر من شروع خوبی بود و میتواند ادامه خوبی هم داشته باشد، اما این موضوع به طرف مقابل و البته به تصمیمگیریهایی که در تهران انجام خواهد شد، بستگی دارد.»
گفت و گو با آمریکا صرفا هستهای است
سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه در پاسخ به این پرسش ایرنا که یکی از مهمترین نگرانیهای کشورهای منطقه، با وجود سازوبرگها و تمهیداتی که آمریکا در اطراف منطقه تدارک دیده است، موضوع امنیت در این جغرافیا است؛آیا در ارتباط با این موضوع نیز در گفتوگوهای امروز مسائلی مطرح شد، یا هنوز به آن مرحله نرسیده است، گفت: «موضوع گفتوگوهای ما صرفاً هستهای است و ما در خصوص هیچ موضوع دیگری با آمریکاییها گفتوگو نمیکنیم.»
وی ادامه داد: «البته اینکه گفتوگوهای هستهای و حلوفصل مسائل اصلی باید در فضایی آرام، بدون تنش و بدون تهدید، صورت گیرد مورد اشاره ما قرار گرفت. لازمه هر گفتوگویی، خودداری از تهدید و فشار است. ما این نکته را امروز نیز بهصراحت مطرح کردیم و انتظار داریم که حتماً رعایت شود تا امکان ادامه گفتوگوها فراهم باشد.» اظهارات، عباس عراقچی تصویری واقعگرایانه از وضعیت گفتوگوها ارائه میدهد؛ نه خوشبینی زودهنگام و نه بنبست اعلامنشده.
نقش عمان و پیگیری منطقهای
نقش عمان در این مذاکرات، نقشی صرفاً تشریفاتی نبود. مسقط نشان داد که توان ایفای نقش واسطهای فعال و قابل اعتماد را دارد. افزون بر عمان، برخی کشورهای منطقه نیز بهطور غیرمستقیم پیگیر شکلگیری این روند بودند. نگرانی مشترک آنها از گسترش تنش، زمینهای فراهم کرد تا مسیر دیپلماسی دوباره فعال شود. درعین حال منابع مطلع تأکید دارند که فشار و توصیه بازیگران منطقهای نقش مهمی در محدود ماندن دستورکار مذاکرات به پرونده هستهای داشت. این موضوع در گزارش نیویورک تایمز نیز بازتاب یافت. جایی که به نگرانی همسایگان ایران از کشیده شدن گفتوگوها به موضوعات موشکی و منطقهای اشاره شده است.
اختلاف بر سر دستورکار مذاکرات
ایران از آغاز مذاکرات تأکید داشت که گفتوگوها باید حول محور پرونده هستهای و رفع تحریمها متمرکز باشد. مقامات تهران بارها تصریح کردند که طرح مسائل دفاعی یا منطقهای در دستور کار این نشست قرار ندارد. این موضعگیری، صد البته که ریشه در تجربههای گذشته و نگاه امنیتی ایران به توان بازدارندگی خود دارد. در مقابل، طرف آمریکایی تلاش داشت موضوعاتی فراتر از هستهای را نیز وارد گفتوگو کند. بحث درباره برنامه موشکی، نیروهای نیابتی منطقهای و حتی مسائل داخلی ایران، از جمله محورهایی بود که واشنگتن به آنها نظر داشت. همین ناهمسویی در دستورکار، یکی از چالشهای اصلی مذاکرات مسقط بهحساب میآید.
سایه فضای امنیتی بر مذاکرات
همزمان با آغاز گفتوگوها، انتشار اخبار مربوط به تحرکات نظامی آمریکا در منطقه، فضای مذاکرات را تحتتأثیر قرار داد. گزارشهایی درباره حضور احتمالی فرمانده سنتکام در عمان و انتقال تجهیزات نظامی، واکنشهایی را در رسانههای ایرانی و منطقهای بهدنبال داشت. هرچند برخی از این اخبار تأیید نشد، اما نفس انتشار آنها نشاندهنده تلاش برای اعمال فشار روانی بود. واکنش منابع ایرانی به این اخبار، محتاطانه اما صریح بود. هشدار نسبت به تأثیر منفی حضور مقامات نظامی بر روند دیپلماتیک در واقع میتوانست این مسئله را برجسته کند که گفتوگو در سایه تهدید، نتیجهبخش نخواهد بود.
تصمیمی در سطح حاکمیت
مسئله دیگر این که ورود ایران به این مذاکرات، تصمیمی مقطعی یا صرفاً دیپلماتیک نیست. مقامات رسمی تأکید دارند که این اقدام در چارچوب تصمیم اجماعی نظام و با هماهنگی نهادهای تصمیمگیر انجام شده است. وزارت امور خارجه، مجری این سیاست است و شورای عالی امنیت ملی نقش راهبردی در تعیین خطوط کلی دارد. این هماهنگی، دست تیم مذاکرهکننده را برای طرح مطالبات باز گذاشته و همزمان مانع از بروز شکاف در پیامهای ارسالی به طرف مقابل شده است.
نگاه رسانههای بینالمللی
اما مذاکرات مسقط بهسرعت در صدر اخبار رسانههای منطقهای و بینالمللی قرار گرفت. از الجزیره و المیادین گرفته تا رسانههای روسی و آمریکایی، همگی این گفتوگوها را با دقت دنبال کردند. وجه مشترک بیشتر تحلیلها، تأکید بر شکنندگی روند و دشواری رسیدن به توافق کوتاهمدت بود.
برخی رسانهها احتمال صدور بیانیهای مشترک درباره ادامه مذاکرات و پرهیز از اقدام نظامی را مطرح کردند؛ اقدامی که میتواند حداقلی از اعتماد را بازسازی کند. مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط، تلاشی محتاطانه برای خروج از وضعیت پرتنش فعلی بهشمار میرود. این گفتوگوها البته که پایان اختلافها نیست. همانطور که تضمینی برای توافق نهایی نیز نخواهد بود. آنچه این دور را متمایز میکند، ترکیب پیچیدهای از فشارهای منطقهای، بیاعتمادی انباشتهشده و اختلاف در دستورکار است. مسقط صحنه گفتوگویی بود که بیش از هر چیز، آزمونی برای سنجش اراده سیاسی دو طرف بهشمار میآید. ادامه این مسیر به تصمیمهایی وابسته است که در پایتختها گرفته خواهد شد؛ تصمیمهایی که میتواند دیپلماسی را تقویت کند یا بار دیگر آن را به حاشیه براند.
