هفت صبح| بیش از یک ماه از آغاز تبادل پیامهای جدید میان ایران و آمریکا برای پایان دادن به جنگ و رسیدن به یک تفاهم اولیه میگذرد، اما هنوز هیچ توافق نهایی شکل نگرفته است. گفتوگوها بر سر آتشبس، امنیت دریایی و کاهش تنش متمرکز است، اما مسئله دیگری بر همه مباحث سایه انداخته که بیاعتمادی تهران به واشنگتن است. بیاعتمادیای که از نگاه مقامهای ایرانی، حاصل دههها تنش، خروج آمریکا از برجام، تغییر مداوم سیاستهای واشنگتن و حمله به ایران در جریان مذاکرات است. اما جنگ اخیر معادلات منطقه را نیز تغییر داده است. حالا خبر رسیده که ایران تبادل پیام با آمریکا را در اعتراض به جنایات صهیونیستها متوقف میکند.
این اتفاق به دلیل حملات رژیم اسرائیل به لبنان و غزه صورت گرفته و ایران خواستار توقف کامل تمام عملیاتها در غزه و لبنان برای از سرگیری مذاکرات با آمریکا است. همچنین ایران به میانجی ها اعلام کرده است که آماده است تنگه هرمز و تنگه باب المندب را به طور کامل ببندد. کشورهای عربی خلیج فارس که زمانی بخش مهمی از راهبرد فشار علیه ایران محسوب میشدند، اکنون با نگرانی به آینده منطقه نگاه میکنند.
نگرانی از آسیبپذیری زیرساختهای انرژی، اختلال در تجارت و ناامن شدن تنگه هرمز باعث شده بسیاری از پایتختهای عربی بیش از گذشته به دنبال راهحلهای دیپلماتیک باشند. لذا مذاکرات ایران و آمریکا را که پیش از جنگ چهل روزه بهعنوان یک پرونده دوجانبه مورد توجه بود اکنون به عنوان پروندهای برای کشورهای منطقه و جهان مطرح است که آینده امنیت خلیج فارس، روابط کشورهای عربی با تهران و حتی جایگاه آمریکا در منطقه را تحت تاثیر قرار میدهد.
بیاعتمادی به آمریکا سنگینتر میشود
اگر قرار باشد یک عامل را به عنوان مهمترین مانع مذاکرات معرفی کنیم، آن عامل بیاعتمادی است. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، به صراحت گفته است که ایران هیچ اعتمادی به آمریکا ندارد و همین مسئله بزرگترین مانع در مسیر دیپلماسی است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز از سطحی فراتر سخن گفته و تاکید کرده است که دیگر بحث اعتماد مطرح نیست و تهران با سوءظن شدید به رفتار آمریکا نگاه میکند.
این بیاعتمادی فقط در نگاه وزیر امور خارجه و سخنگوی این وزارتخانه مربوط نمیشود و در میان بسیاری از ایرانیان این نگاه پررنگ است. بیاعتمادی به آمریکا نیز صرفا به گذشتههای دور مربوط نمیشود. از دید مقامهای ایرانی، خروج آمریکا از برجام نقطه عطفی بود که اعتبار تعهدات واشنگتن را زیر سوال برد. توافقی که با مشارکت قدرتهای جهانی و تایید شورای امنیت سازمان ملل شکل گرفت، اما ناگهان با تصمیم یک رئیسجمهور آمریکا کنار گذاشته شد.در ماههای اخیر نیز حملات نظامی در دوره مذاکرات، این ذهنیت را در تهران تقویت کرده که گفتوگو و فشار نظامی ممکن است همزمان دنبال شوند. به همین دلیل، مسئله تضمین در مذاکرات جدید اهمیت ویژهای پیدا کرده است.
اختلاف بر سر تضمینها
یکی از محورهای ثابت مواضع ایران، ضرورت توازن میان تعهدات دو طرف است. تهران معتقد است که در بسیاری از مذاکرات گذشته از ایران امتیازهای مشخص و عملی مطالبه شده، اما در مقابل آمریکا تعهداتی ارائه کرده که امکان بازگشت از آنها وجود داشته است. در نتیجه موضوع بازگشتپذیر بودن تعهدات اهمیت یافته است. مقامهای ایرانی تاکید دارند که هرگونه امتیاز باید با تضمینهای عملی همراه باشد و صرف وعدههای سیاسی دیگر کفایت نمیکند. این مسئله اکنون به پرونده جنگ نیز سرایت کرده است. ایران اعلام کرده که آغاز هر روند سیاسی جدید باید با تضمین پایان قطعی درگیریها همراه باشد.
خلیج فارس در جستوجوی راهی برای دوری از جنگ
جنگ اخیر به جز تهران و واشنگتن، بسیاری از کشورهای جهان را نیز تحت تاثیر قرار داد. به خصوص کشورهای عربی خلیج فارس را که با نگرانی تحولات مربوط به مذاکرات ایران و آمریکا را دنبال کردند. جواد عبدالوهاب، نویسنده و تحلیلگر عراقی، معتقد است آمریکا برای حمله به ایران الزاماً نیازی به خاک کشورهای عربی ندارد، اما استفاده از پایگاههای منطقهای باعث میشود این کشورها به بخشی از معادله امنیتی واشنگتن تبدیل شوند. او هشدار میدهد که هر پایگاهی که در عملیات علیه ایران مورد استفاده قرار گیرد، میتواند به هدف پاسخ متقابل تبدیل شود. به همین دلیل، برخی کشورهای عربی با این نگرانی روبهرو هستند که از جایگاه متحد آمریکا به محل رویارویی قدرتها تبدیل شوند.
تغییر نگاه کشورهای عربی به ایران
گزارش تازه مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی آمریکا نیز از تغییر فضای منطقه حکایت دارد. در این گزارش آمده است که کشورهای عربی خلیج فارس از توقف جنگ استقبال میکنند، اما همزمان با نگرانی به آینده نگاه دارند. دلیل نگرانیهایشان این است که زیرساختهای انرژی، تجارت دریایی و سرمایهگذاری خارجی در منطقه به شدت به ثبات وابسته است.
بسیاری از دولتهای عربی به این جمعبندی رسیدهاند که بازگشت جنگ میتواند خسارتهای سنگینی بر اقتصاد منطقه تحمیل کند. بر همین اساس، عربستان، امارات و قطر در هفتههای گذشته تلاش کردهاند آمریکا را به سمت راهحل سیاسی سوق دهند. یک مقام آگاه قطری جملهای را مطرح کرده که بازتاب گستردهای داشته است: «منطقه به این نتیجه رسیده که ایران ماندگار است.» همین برداشت باعث شده ایده گسترش همکاریهای اقتصادی میان ایران و کشورهای عربی بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. برخی تحلیلگران قطری از شکلگیری یک «پل طلایی» میان ایران و کشورهای خلیجفارس سخن میگویند. پلی که بر مبنای تجارت و منافع مشترک شکل بگیرد.
