هفت صبح| در حالی که رقابتهای ژئوپلیتیک در شرق آسیا وارد مرحلهای حساستر شده است، نشست امنیتی «شانگری-لا» در سنگاپور بار دیگر شکاف عمیق میان دو قدرت بزرگ آسیایی، یعنی چین و ژاپن را آشکار کرد. این نشست که هر ساله با حضور مقامهای ارشد دفاعی و امنیتی جهان برگزار میشود، امسال به میدان تبادل اتهام میان پکن و توکیو تبدیل شد؛ جایی که هر دو طرف دیگری را عامل بیثباتی در منطقه معرفی کردند. «شینجیرو کویزومی» وزیر دفاع ژاپن در سخنرانی خود با انتقاد شدید از سیاستهای نظامی چین اعلام کرد پکن همچنان بودجه دفاعی خود را با سرعتی چشمگیر افزایش میدهد و در عین حال درباره اهداف و ابعاد واقعی این توسعه نظامی شفافیت کافی ارائه نمیکند. او تأکید کرد که فعالیتهای نظامی چین نهتنها برای ژاپن بلکه برای کل جامعه بینالمللی به موضوعی «نگرانکننده و جدی» تبدیل شده است. این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که روابط دو کشور در سالهای اخیر به یکی از پرتنشترین دورههای خود رسیده است. اختلافات ارضی در دریای چین شرقی، رقابت برسر نفوذ منطقهای و بهویژه مسئله تایوان، به مهمترین عوامل تنش میان پکن و توکیو تبدیل شدهاند.
سایه تایوان بر روابط چین و ژاپن
بسیاری از ناظران معتقدند نقطه عطف تشدید تنشها به هشدارهای سال گذشته دولت ژاپن بازمیگردد؛ زمانی که «سانائه تاکایچی» نخستوزیر ژاپن اعلام کرد در صورت حمله احتمالی چین به تایوان، توکیو ممکن است برای دفاع از امنیت منطقه وارد عمل شود. تایوان که از سال ۱۹۴۹ به صورت خودگردان اداره میشود، از نگاه دولت چین بخشی جداییناپذیر از قلمرو این کشور محسوب میشود. پکن بارها تأکید کرده که در صورت لزوم برای بازگرداندن کنترل این جزیره از زور نیز استفاده خواهد کرد. در مقابل، آمریکا و متحدانش در منطقه، از جمله ژاپن، افزایش فشارهای نظامی چین بر تایوان را تهدیدی برای ثبات منطقه میدانند. همین مسئله باعث شده ژاپن طی سالهای اخیر حضور نظامی خود را در جزایر جنوبی و مناطق نزدیک به تایوان افزایش دهد و همکاریهای دفاعی گستردهتری با ایالات متحده، استرالیا و دیگر شرکای امنیتی خود برقرار کند.
اتهام «نظامیگری نوین»؛ پکن به ژاپن
چین در ماههای اخیر بارها از آنچه «احیای نظامیگری ژاپن» نامیده انتقاد کرده است. وزارت خارجه چین در اردیبهشتماه از کشورهای منطقه آسیا-اقیانوسیه خواسته بود در برابر «اقدامات بیپروای نظامیگری جدید ژاپن» هوشیار باشند. اما وزیر دفاع ژاپن در سنگاپور این اتهام را بهطور کامل رد کرد. او بدون نام بردن مستقیم از چین گفت: «کشوری در منطقه وجود دارد که زرادخانه عظیم هستهای و بمبافکنهای راهبردی در اختیار دارد. ژاپن نه سلاح هستهای دارد و نه چنین تواناییهایی؛ با این حال ما را متهم به نظامیگری جدید میکنند. آیا این عجیب نیست؟»
پاسخ پکن؛ زخمهای تاریخی هنوز باز است
نمایندگان چین اما به سرعت به این سخنان واکنش نشان دادند. «منگ شیانگچینگ» ژنرال ارشد ارتش چین و نماینده پکن در نشست شانگری-لا، با اشاره به گذشته امپراتوری ژاپن گفت که هنوز درباره صلاحیت توکیو برای سخن گفتن درباره همکاریهای دفاعی تردیدهای جدی وجود دارد. او اظهار داشت کشوری که هنوز نتوانسته میراث سمی نظامیگری گذشته خود را به طور کامل از میان ببرد، به دشواری میتواند اعتماد کشورهای آسیایی را جلب کند؛ کشورهایی که در دهههای نخست قرن بیستم قربانی اشغالگری و جنگافروزی ژاپن بودهاند. این اظهارات یادآور یکی از عمیقترین شکافهای تاریخی شرق آسیاست. اشغال بخشهایی از چین، جنگ دوم چین و ژاپن و همچنین اشغال شبهجزیره کره توسط ژاپن بین سالهای ۱۹۱۰ تا ۱۹۴۵ همچنان از موضوعات حساس در روابط منطقهای محسوب میشوند.
ژاپن به دنبال ارتشی مدرنتر
در سالهای اخیر دولت ژاپن تغییرات گستردهای در سیاست دفاعی خود ایجاد کرده است. توکیو بودجه نظامی را به سطحی بیسابقه رسانده، سرمایهگذاریهای سنگینی در حوزه موشکی انجام داده و به توسعه صنایع دفاعی داخلی روی آورده است. کویزومی در سخنان خود تأکید کرد که ژاپن به تقویت تواناییهای دفاعی در حوزههای نوین از جمله هوش مصنوعی، سامانههای بدون سرنشین، دفاع سایبری و امنیت فضایی ادامه خواهد داد. او گفت توکیو مصمم است نقش فعالتری در معماری امنیتی آسیا-اقیانوسیه ایفا کند و در افزایش بازدارندگی منطقهای سهم بیشتری داشته باشد.
وزیر دفاع ژاپن همچنین تلاش کرد تصویر کشورش را به عنوان یک قدرت صلحطلب حفظ کند و یادآور شد که ژاپن پس از جنگ جهانی دوم همواره به منشور سازمان ملل، حقوق بینالملل و نظم مبتنی بر قواعد پایبند بوده است. یکی از نکات قابل توجه، غیبت «دونگ جون» وزیر دفاع چین بود. او برای دومین سال متوالی در مهمترین گردهمایی امنیتی آسیا شرکت نکرد؛ موضوعی که گمانهزنیهایی درباره تمایل پکن به کاهش گفتوگوهای نظامی مستقیم با برخی کشورهای منطقه ایجاد کرده است. کویزومی با ابراز تأسف از این موضوع گفت ژاپن آماده گفتوگو با چین است و کانالهای ارتباطی را باز نگه میدارد. توکیو خواهان مدیریت اختلافات از طریق دیپلماسی و گفتوگو است، اما از تقویت توان دفاعی خود دست نمیکشد.
همکاری نظامی ژاپن و کره جنوبی
در حاشیه نشست شانگری-لا، موضوع دیگری نیز توجه تحلیلگران را جلب کرد؛ مذاکرات میان ژاپن و کره جنوبی برای دستیابی به یک توافق همکاری لجستیکی نظامی. «آن گیو-بک» وزیر دفاع کرهجنوبی پس از دیدار با همتای ژاپنی خود اعلام کرد که چنین توافقی نیازمند جلب اعتماد افکار عمومی دو کشور است و باید با احتیاط دنبال شود. این مذاکرات نشاندهنده بهبود چشمگیر روابط سئول و توکیو نسبت به سالهای پرتنش گذشته است. روابط دو کشور در سال ۲۰۱۹ به پایینترین سطح خود رسیده بود، اما نگرانیهای مشترک درباره برنامههای موشکی کرهشمالی و افزایش قدرت نظامی چین، دو متحد آمریکا را به یکدیگر نزدیکتر کرده است.
