هفت صبح| با تشدید جنگ میان ایران از یک سو و ایالات متحده و اسرائیل از سوی دیگر و ورود آن به دومین هفته، بازار جهانی انرژی با تکانهای تازه روبهرو شده است؛ تحولی که به گفته کرملین، موجب افزایش چشمگیر تقاضا برای نفت و گاز روسیه شده است. همزمان برخی نهادهای بینالمللی هشدار دادهاند که بازگشت کشورهای جهان، بهویژه اروپا، به وابستگی انرژی به روسیه، تصمیمی اشتباه از نظر اقتصادی و سیاسی خواهد بود.
کرملین روز جمعه اعلام کرد جنگ جاری در خاورمیانه تقاضا برای منابع انرژی روسیه را بهطور قابل توجهی افزایش داده است. این اظهارات تنها یک روز پس از آن مطرح شد که وزارت خزانهداری آمریکا معافیتی ۳۰ روزه صادر کرد که به هند اجازه میدهد محمولههای نفت روسیه را که هماکنون در دریا سرگردان ماندهاند، خریداری کند. همچنین، مقامات آمریکا گفتهاند به لغو محدود تحریمهای نفتی روسیه فکر میکنند.
جنگی که اکنون وارد نهمین روز خود شده، یکی از مهمترین گذرگاههای انرژی جهان یعنی تنگه هرمز را از کار انداخته است. این آبراه راهبردی که بخش بزرگی از نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند، اکنون با اختلال جدی در تردد کشتیها روبهرو شده است؛ وضعیتی که باعث شده بسیاری از کشورها ناگهان با قطع دسترسی به حدود یکپنجم از عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع مواجه شوند. در چنین شرایطی، روسیه، کشوری که بیش از چهار سال است درگیر جنگی فرسایشی در اوکراین است، احتمال دارد به شکلی غیرمستقیم از این بحران تازه در خاورمیانه سود ببرد.
افزایش ناگهانی تقاضا برای منابع انرژی جایگزین میتواند فرصت تازهای برای صادرات نفت و گاز روسیه ایجاد کند؛ صادراتی که در سالهای اخیر تحت فشار تحریمهای گسترده غرب قرار داشته است. دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، روز جمعه در جمع خبرنگاران اعلام کرد روسیه همچنان یکی از تأمینکنندگان قابل اعتماد انرژی در جهان باقی مانده است. او تأکید کرد که کشورش توانایی عرضه نفت و گاز را هم از طریق خطوط لوله و هم به شکل گاز طبیعی مایع حفظ کرده است.
پسکوف گفت: «در پی جنگ در ایران شاهد افزایش قابل توجه تقاضا برای منابع انرژی روسیه هستیم. روسیه همواره تأمینکنندهای قابل اعتماد برای نفت و گاز بوده و همچنان هست؛ چه در قالب گاز خط لوله و چه گاز طبیعی مایع.» او همچنین افزود روسیه همچنان قادر است تداوم همه محمولههایی را که قراردادهای آنها پیشتر منعقد شده تضمین کند. به گفته او، مسکو تعهدات خود را در قبال مشتریان انرژی در سطح جهانی حفظ خواهد کرد.
با این حال سخنگوی کرملین از ارائه جزئیات درباره میزان احتمالی صادرات نفت روسیه به هند پس از صدور معافیت واشنگتن خودداری کرد. این معافیت در حالی صادر شده که ایالات متحده طی ماههای گذشته فشارهای شدیدی بر دهلی نو وارد کرده بود تا از خرید نفت روسیه خودداری کند. واشنگتن حتی برای وادار کردن هند به کاهش خرید انرژی از روسیه، تهدید به اعمال تعرفههای سنگین علیه این کشور کرده بود. در همین حال، برخی نهادهای بینالمللی نسبت به بازگشت کشورهای جهان به وابستگی انرژی به روسیه هشدار دادهاند.
فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی، روز جمعه اعلام کرد اتکا دوباره به گاز روسیه میتواند تصمیمی اشتباه از نظر اقتصادی و سیاسی باشد. بیرول این سخنان را پس از نشستی با اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا و اعضای کمیسیون اتحادیه اروپا درباره وضعیت بازار جهانی انرژی بیان کرد. او گفت بحران کنونی در خاورمیانه باعث شده در برخی محافل دوباره این پرسش مطرح شود که آیا اروپا باید بار دیگر به سراغ گاز روسیه برود یا نه. مدیر آژانس بینالمللی انرژی در این باره گفت: «یکی از اشتباهات تاریخی اروپا، وابستگی بیش از حد منابع انرژی این قاره به یک کشور واحد یعنی روسیه بود.»
او تأکید کرد که تکرار چنین وابستگیای میتواند پیامدهای سیاسی و اقتصادی خطرناکی به همراه داشته باشد. در عین حال، بیرول درباره وضعیت بازار نفت گفت هرچند جنگ جاری باعث اختلالهای لجستیکی در انتقال نفت شده است، اما از نظر حجم عرضه جهانی هنوز کمبود جدی در بازار وجود ندارد. در سوی دیگر بازار انرژی، کشورهای حوزه خلیج فارس نیز نسبت به پیامدهای ادامه جنگ هشدار دادهاند. سعد الکعبی، وزیر انرژی قطر، در گفتوگویی با روزنامه فایننشال تایمز اعلام کرد اگر جنگ ایران ادامه پیدا کند، ممکن است طی چند هفته آینده صادرات انرژی از کشورهای خلیج فارس بهطور کامل متوقف شود.
به گفته او، اگر درگیریها ادامه یابد و قیمت نفت به حدود ۱۵۰ دلار برای هر بشکه برسد، بسیاری از تولیدکنندگان منطقه ناچار خواهند شد صادرات خود را متوقف کنند. او توضیح داد که در چنین شرایطی احتمال دارد همه صادرکنندگان انرژی در خلیج فارس وضعیت فورس ماژور اعلام کنند؛ اصطلاحی حقوقی که به شرکتها اجازه میدهد در شرایط اضطراری و خارج از کنترل خود، اجرای قراردادها را متوقف کنند. قطر خود از روز دوشنبه تولید گاز طبیعی مایع را متوقف کرده است.
این تصمیم پس از آن گرفته شد که ایران در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل، پایگاهها و منافع آمریکا در چندین کشور حوزه خلیج فارس را هدف حملات موشکی قرار داد. توقف تولید قطر اهمیت زیادی دارد، زیرا این کشور حدود ۲۰ درصد از عرضه جهانی گاز طبیعی مایع را تأمین میکند و نقشی کلیدی در تأمین انرژی بازارهای آسیایی و اروپایی دارد. وزیر انرژی قطر هشدار داد اگر جنگ برای چند هفته ادامه پیدا کند، پیامدهای اقتصادی آن به سرعت در سراسر جهان آشکار خواهد شد.
او گفت: «اگر این جنگ چند هفته ادامه یابد، رشد تولید ناخالص داخلی در سراسر جهان تحت تأثیر قرار میگیرد.» به گفته الکعبی، در چنین سناریویی قیمت انرژی در همه کشورها افزایش خواهد یافت و کمبود برخی محصولات در بازارها ظاهر خواهد شد. او همچنین هشدار داد که این روند میتواند زنجیرهای از واکنشها در صنایع جهانی ایجاد کند؛ بهگونهای که برخی کارخانهها دیگر قادر به تأمین مواد اولیه یا ادامه تولید نباشند. او افزود حتی اگر جنگ فورا پایان یابد، بازگشت بازار انرژی به وضعیت عادی زمانبر خواهد بود.
به گفته او، قطر برای بازگرداندن چرخه عادی صادرات گاز طبیعی مایع به «چند هفته تا چند ماه» زمان نیاز خواهد داشت. وزیر انرژی قطر همچنین پیشبینی کرد اگر عبور کشتیها و نفتکشها از تنگه هرمز همچنان مختل بماند، قیمت نفت خام ممکن است ظرف دو تا سه هفته آینده به حدود ۱۵۰ دلار برای هر بشکه برسد. او همچنین پیشبینی کرد قیمت گاز طبیعی ممکن است تا حدود ۴۰ دلار برای هر یک میلیون واحد حرارتی بریتانیایی افزایش یابد.
بازارهای جهانی انرژی نیز نشانههایی از این فشار را نشان دادهاند. روز جمعه قیمت نفت خام آمریکا با جهشی ۴.۱ درصدی به ۸۴ دلار و ۳۶ سنت برای هر بشکه رسید. در همین حال نفت برنت، شاخص اصلی بازار جهانی، نیز ۱.۷ درصد افزایش یافت و به حدود ۸۷ دلار برای هر بشکه رسید؛ سطحی که نزدیک به بالاترین قیمت آن از آوریل ۲۰۲۴ تاکنون محسوب میشود. این تحولات نشان میدهد که جنگ در خاورمیانه تنها یک بحران منطقهای نیست، بلکه میتواند تعادل شکننده بازار جهانی انرژی را نیز بهطور جدی دگرگون کند؛ بازاری که در سالهای اخیر همزمان با جنگ اوکراین، تحریمها و رقابت قدرتهای بزرگ، بهشدت حساس و بیثبات شده است.
