نقشه زمستانی گاز چه می‌گوید؟
خراسان شمالی، گلستان و مازندران در صورت سرمای شدید ممکن است با محدودیت گاز روبه‌رو شوند؛ همزمان صنایع نیز در معرض کاهش سهمیه قرار دارند
هفت صبح| در حالی به فصل سرما نزدیک می‌شویم که بخشی از ظرفیت تولید گاز کشور در جریان جنگ آسیب دیده و از مدار خارج شده است. براساس آمارهای اعلام‌شده، حدود ۲۳۰میلیون مترمکعب از ظرفیت فرآورش گاز از دست رفته که تاکنون تنها بخشی از آن بازگشته است. این کاهش ظرفیت، در کنار رشد مصرف و ناترازی مزمن سال‌های گذشته، زمستانی دشوار را پیش روی صنعت انرژی ایران قرار داده است. به همین دلیل پیش‌بینی می‌شود علاوه بر قطعی گاز برای صنایع در برخی استان‌های شمالی قطعی گاز برنامه‌ریزی شده خانگی نیز وجود داشته باشد.
واقعیت این است که در جریان حملات دشمن به تأسیسات گازی پارس جنوبی در ۲۷اسفند پارسال، پالایشگاه‌های سوم، چهارم، پنجم و ششم آسیب دیدند. پس از آن برنامه بازسازی در دو بخش تعریف شدند بازتولید زودهنگام با هدف بازگرداندن سریع بخشی از ظرفیت و بازسازی کامل که به زمان بیشتری نیاز دارد. تاکنون سه فاز وارد چرخه شده و در عمل نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز ظرفیت از این مسیر به چرخه تولید بازگشته است.
سعید توکلی مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران با اعلام اینکه تعدادی از استان‌ها به‌صورت پراکنده تحت‌تأثیر تنش گازی قرار می‌گیرند گفت: «سه استان با شرایط شدیدتری در ناترازی روبه‌رو هستند. برای حفظ پایداری در دیگر استان‌ها نیز با تغییر آرایش شبکه و اجرای اقدام‌های فنی و فرایندی برنامه‌ریزی شده است. در برخی روزهای اوج مصرف سال‌های گذشته، میزان ناترازی گاز به حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب رسیده بود. در شرایط کنونی، مدیریت همزمان شبکه گاز و برق و پیش‌بینی ذخایر سوخت نیروگاهی اهمیت زیادی دارد تا پایداری تأمین انرژی در کشور حفظ شود.»
ناترازی ۵۰۰ میلیون مترمکعبی گاز
سال گذشته ناترازی گاز در برخی روزها تا ۳۵۰ میلیون مترمکعب و میانگین آن حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب بوده است. حالا با در نظر گرفتن همان ۳۵۰ میلیون مترمکعب ناترازی و ۱۳۵ میلیون مترمکعبی که هنوز به مدار تولید بازنگشته، میزان ناترازی گاز در سال جاری به نزدیک ۵۰۰ میلیون مترمکعب می‌رسد. بر اساس ارزیابی مرکز توسعه پایدار انرژی در صورت تحقق سناریوی بدبینانه، ناترازی گاز در زمستان امسال می‌تواند به ۴۰۰ تا ۵۵۰ میلیون مترمکعب در روز برسد، رقمی که تقریباً دو برابر ناترازی سال‌های گذشته است. این شکاف، بخش صنعت را به عنوان یکی از مصرف‌کنندگان عمده گاز با فشار مضاعفی مواجه کرده است.
در سمت مصرف، پیک مصرف خانگی، تجاری و صنایع جزء در زمستان می‌تواند از مرز ۷۰۰ میلیون مترمکعب در روز عبور کند. مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران اعلام کرده که «در پیک سرما، بیش از ۸۰ درصد گاز شیرین تولیدی کشور در بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء مصرف می‌شود. در زمستان گذشته، مصرف این بخش‌ها به رکورد ۷۳۷ میلیون مترمکعب در روز رسید که معادل ۸۵ درصد گاز تزریق‌شده به شبکه بود.»
برای زمستان ۱۴۰۵ سه سناریوی اصلی قابل تصور است، سناریوی نخست مدیریت محدودیت‌ها است، درواقع کاهش مصرف صنایع در ساعات اوج، باعث انتقال بخشی از تولید به ساعات کم‌مصرف می‌شود و استفاده بیشتر از سوخت مایع نیروگاه‌ها، بدون توقف گسترده تولید در دستور کار قرار می‌گیرد. سناریوی دوم تشدید محدودیت صنعتی است، افزایش کسری گاز و اعمال محدودیت جدی‌تر برای صنایع انرژی‌بر که می‌تواند کاهش تولید فولاد و اختلال در توازن زنجیره را به دنبال داشته باشد. سناریوی سوم بحران همزمان گاز و برق است، یعنی کاهش گاز نیروگاه‌ها، افت تولید برق و اعمال محدودیت‌های گسترده‌تر درصورت افزایش ناترازی می‌تواند چالش برانگیز باشد.
احتمال قطعی گاز در سه استان شمالی
عبدالحسین همتی، نایب‌رئیس کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با خبرنگار هفت‌صبح از وضعیت گاز در فصل سرد و احتمال قطعی آن، با اشاره به حساسیت بالای گاز خانگی گفت: «گاز خانگی پروتکل‌های بسیار سختگیرانه‌ای دارد، قطع و وصل مجدد گاز می‌تواند خطرات جدی به همراه داشته باشد. بنابراین همه تلاش می‌کنند که کار به این مرحله نرسد، اما ممکن است برخی استان‌ها با شرایط خاص و مشکل ویژه‌ای روبه‌رو شوند.»
وی با اشاره به استان‌های در معرض خطر تصریح کرد: «استان‌های شمالی مانند خراسان شمالی، گلستان و مازندران بیشتر در معرض خطر هستند. خراسان شمالی و گلستان در همسایگی یکدیگر قرار دارند و مازندران نیز در همین محدوده است. احتمالاً گیلان نیز در زمره این استان‌ها قرار دارد. با روش‌های مختلف می‌توان این مشکل را جبران کرد و نگذاشت مردم دچار مشکل شوند.»
همتی در خصوص وضعیت پالایشگاه‌های جنوبی که در جریان جنگ آسیب دیده‌اند، تاکید کرد: «یک بخش از گازی که از دست داده بودیم، اکنون برگشته است. گفته شده تا آذر این بخش بازمی‌گردد، اما به نظر من کامل شدن بازگشت ظرفیت گازی یک سال تا یک سال و نیم زمان می‌برد. امسال اگر مردم هم حمایت کنند، ان‌شاءالله با مشکل روبه‌رو نمی‌شویم.»
نایب‌رئیس کمیسیون انرژی مجلس با ارائه آماری از مصرف گاز در پیک سرما گفت: «در پیک سرما، مصرف گاز خانگی گاهی به ۷۰۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسد؛ در حالی که در حالت عادی حدود ۵۵۰ میلیون مترمکعب است. امسال به غیر از کمبودی که سال‌های قبل در زمستان داشتیم، احتمالا ۱۳۰ میلیون مترمکعب نیز به این کمبود اضافه می‌شود. اما اگر مردم همکاری کنند، ان‌شاءالله به چالش نمی‌خوریم.»
وی با اشاره به راهکارهای صرفه‌جویی خانگی افزود: «همین که مردم پلاستیک روی پنجره‌ها بزنند، درها را ببندند تا هوای کمتری از داخل به خارج منتقل شود، یا از بخاری‌های کم‌مصرف‌تر استفاده کنند، می‌تواند کمک بزرگی باشد. برخی بخاری‌های موجود بسیار پرمصرف هستند و تعویض آن‌ها تأثیر قابل توجهی دارد. صنایع نیز می‌توانند در این زمینه مشارکت کنند؛ مثلاً بخاری‌های پرمصرف یک منطقه را به صورت یکجا تعویض کنند و بخاری کم‌مصرف جایگزین کنند و اختلاف گاز مصرفی را به عنوان گواهی صرفه‌جویی دریافت کرده و برای صنعت خود استفاده کنند.»
همتی با ابراز امیدواری گفت: «اگر مردم همت کنند و پای کار باشند و هوا نیز بیش از حد سرد نشود، امیدواریم امسال به آخر خوشی برسد و سال بعد مشکلات بسیار کمتر خواهد بود.»
وی در پاسخ به این پرسش که احتمال قطعی گاز از چه ماهی وجود دارد، گفت: «اگر هوا خیلی سرد نشود، مشکلی پیش نمی‌آید، اما اگر هوا به‌شدت سرد شود، ممکن است دو تا سه هفته با مشکل روبه‌رو شویم. در گذشته بحث واردات گاز از ترکمنستان و کشورهای دیگر نیز مطرح بود، به‌ویژه برای استان‌های شمالی، اما در حال حاضر این موضوع منتفی است.»
نایب‌رئیس کمیسیون انرژی مجلس در خصوص مذاکره با ترکمنستان برای واردات گاز تاکید کرد: «پیگیری‌هایی صورت گرفته، اما به توافق نرسیده‌اند. تا جایی که من اطلاع دارم، فعلاً به نتیجه نرسیده است. البته از نظر اقتصادی، واردات گاز برای کشور به‌صرفه است. هر مترمکعب گاز از نظر ارزش سوختی معادل یک لیتر گازوئیل است، اما قیمت گازوئیل در میانگین جهانی حدود ۱.۶ دلار است، در حالی که گاز حدود ۲۵ سنت قیمت دارد؛ یعنی تقریباً چهار برابر. بنابراین واردات گاز به کشور بسیار به‌صرفه‌تر از مصرف گازوئیل است. اگر گاز را وارد کنیم و به جای آن گازوئیل را ذخیره یا صادر کنیم، هر لیتر گازوئیل معادل چهار مترمکعب گاز ارزش دارد. با این رویکرد، چرا مذاکره با ترکمنستان را پیگیری نکردیم؟ پیگیری شده، اما به توافق نرسیده‌اند و فعلاً به نتیجه نرسیده است.»
آمادگی صنایع برای مواجهه با محدودیت‌ها
رمضانعلی سنگدوینی، عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، در تشریح وضعیت تأمین گاز در فصل سرد و آمادگی صنایع برای مواجهه با محدودیت‌ها، با اشاره به آسیب واردشده به پالایشگاه‌های پارس جنوبی به خبرنگار هفت‌صبح اظهار کرد: «پالایشگاه‌های پارس جنوبی ما مورد اصابت قرار گرفته است. اگر بخواهم عدد دقیق بدهم، حدود ۱۳۰میلیون مترمکعب نسبت به سال گذشته ظرفیت فرآورش گاز طبیعی ما کاهش یافته است، البته تولید مورد اصابت قرار نگرفته، بلکه فرآورش آسیب دیده است.»
وی با تأکید بر لزوم جبران این کسری از طریق سوخت‌های جایگزین تصریح کرد: «در قبال این کاهش ظرفیت، باید مصرف سوخت‌های جایگزین مانند نفت و گازوئیل در دستور کار قرار گیرد. باید ببینیم شرکت ملی گاز و شرکت ملی نفت ایران در ادامه چه اقداماتی انجام می‌دهند و آیا می‌توانند تا قبل از فصل سرما افزایش تولید و فرآورش را فراهم کنند.»
سنگدوینی در ادامه تصریح کرد: «وزارت نیرو، وزارت نفت، شرکت ملی گاز ایران، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی و شرکت ملی نفت عملکرد خوبی داشته‌اند، از این رو در این مدت یک سال و اندی جنگ، حقیقتاً ما کمترین مشکل را داشتیم. بنزین و نفت‌گاز همیشه فراهم بود و علی‌رغم اینکه گاز طبیعی مورد اصابت قرار گرفت، استمرار آن قطع نشد. این عزیزان به‌صورت جهادی و شبانه‌روزی کار کرده و شرایط را فراهم نمودند.
عضو کمیسیون انرژی مجلس در پاسخ به این پرسش که آیا احتمال دارد شهرهای شمالی کشور در زمستان با کمبود گاز مواجه شوند، گفت: «شرکت ملی گاز ایران زمانی که با صنایع قرارداد می‌بندد، از همان ابتدا در قرارداد ذکر می‌کند که چهار ماه از سال باید سوخت دوم خود را فراهم کنید. اکنون نیز کارگروه‌هایی تشکیل شده، جلسات شورای تأمین استان و کارگروه‌های انرژی برگزار شده و به صنایع ابلاغ شده که سوخت دوم خود را آماده کنند.»
وی در خصوص محدودیت گازرسانی به صنایع در زمستان تصریح کرد: «اگر قرار باشد محدودیتی ایجاد شود، اول برای صنایع اعمال می‌شود، بسته به نوع صنعت، محدودیت برای صنایع عمده، سیمان و صنایع مشابه ایجاد می‌شود. به نظر من صنایعی که با امنیت غذایی کشور مرتبط هستند، در برنامه‌ریزی‌ها اولویت قطع گاز نخواهند داشت.»
سنگدوینی با تأکید بر اهمیت مدیریت مصرف خاطرنشان کرد: «به نظر من مهم‌ترین موضوع، مدیریت مصرف است. اگر در سراسر کشور مانند همین مراسمی که بیش از ۳۱ میلیون نفر در آن حضور داشتند هر خانوار ایرانی مدیریت مصرف را در دستور کار قرار دهد، می‌توانیم از این زمستان عبور کنیم. مدیریت مصرف در دسترس‌ترین موضوع برای همه بخش‌هاست؛ بخش خانگی، تجاری و صنایع. اگر ما این مسیر را طی کنیم، به نظر من می‌توانیم از این زمستان عبور کنیم.»
چالش‌های تأمین سوخت نیروگاه‌های گازی
مسعود دیرباز، مدیرعامل نیروگاه گازی خلیج فارس، در تحلیل چالش‌های تأمین سوخت نیروگاه‌ها و پیامدهای مصرف سوخت جایگزین گاز، با اشاره به سازوکار تصمیم‌گیری در شرایط بحرانی در گفت‌وگو با خبرنگار هفت‌صبح اظهار کرد: «راهبرد تأمین گاز برای نیروگاه‌ها و صنایع بر عهده شرکت ملی گاز ایران است و سیاست‌گذاری در مواقع بحرانی توسط دیسپاچینگ ملی گاز بر اساس سیاست‌های کلان این شرکت انجام می‌شود. دستورات از دیسپاچینگ ملی برق دریافت می‌شود که کدام نیروگاه‌ها به سمت سوخت دوم بروند؛ در نیروگاه‌های بخار سوخت جایگزین مازوت است و در نیروگاه‌های گازی، گازوئیل.»
وی با تشریح آسیب‌های سوخت جایگزین تصریح کرد: «متأسفانه سوخت‌های جایگزین برای نیروگاه‌ها هزینه‌های بسیار سنگینی دارند. یکی از این آسیب‌ها، وارد شدن خسارت به سیستم احتراق نیروگاه‌هاست. در نیروگاه‌های بخاری، مشعل‌ها و سیستم‌های کوره آسیب می‌بینند و در نیروگاه‌های گازی، محفظه احتراق و مشعل‌ها دچار آسیب می‌شوند که هزینه تعمیرات آن بسیار بالاست. در نیروگاه خلیج فارس، بالاترین هزینه نگهداری در کل نیروگاه‌های کشور را داریم و بابت نگهداری و تعمیرات، هزینه‌ای معادل دو تا سه نیروگاه دیگر را متحمل می‌شویم.»
دیرباز در تشریح اثرات منفی سوخت جایگزین بر چرخه تعمیرات خاطرنشان کرد: «وقتی نیروگاه‌ها از مازوت استفاده می‌کنند، به جای اینکه هر سه سال یک‌بار اورهال شوند، باید هر دو سال یک‌بار اورهال شوند و این هزینه بالایی را به نیروگاه تحمیل می‌کند. از طرف دیگر، ذخیره‌سازی و جابه‌جایی سوخت مازوت هزینه مازادی دارد و در مجموع استفاده از سوخت جایگزین برای نیروگاه گران تمام می‌شود.»
مدیرعامل نیروگاه گازی خلیج فارس در خصوص افزایش قیمت حامل‌های سوخت نیروگاهی گفت: «از اوایل آبان زمزمه‌هایی به گوش می‌رسد که در آبان‌ماه امسال افزایش قیمت حامل‌های سوخت نیروگاه‌ها را خواهیم داشت. در سال جاری قیمت خروجی برق تولیدی نیروگاه‌ها حدود ۳۰ درصد افزایش یافته و به همین دلیل دولت به دنبال افزایش قیمت سوخت نیروگاه است. این موضوع نیز در بحث صرفه اقتصادی نیروگاه‌ها اثر منفی دارد.»
وی با اشاره به عدم تمایل سرمایه‌گذاران برای ورود به صنعت نیروگاهی تصریح کرد: «با وجود ظرفیت‌هایی که در ایران وجود دارد، تمایل چندانی برای سرمایه‌گذاری در صنعت نیروگاهی به دلیل افزایش قیمت تجهیزات وجود ندارد. نرخ دلار به قدری بالا رفته که کسی تمایل ندارد در مقطع کنونی نیروگاه بسازد، چراکه قیمت خرید تضمینی برق نسبت به سرمایه‌گذاری بسیار پایین است.»
دیرباز در پاسخ به این پرسش که آیا صنعت انرژی رو به افول است، گفت: «سرمایه‌گذاران ما بیزینسمن‌های بزرگی هستند که سرمایه در اختیار دارند و می‌دانند سرمایه‌شان را کجا سرمایه‌گذاری کنند. مطمئناً با توجه به سیاست‌گذاری‌های موجود در نرخ برق و انرژی، تمایلی به سرمایه‌گذاری در این زمینه ندارند، مگر اینکه سیاست‌گذاری در حوزه انرژی تغییرات بسیار بزرگی بکند تا سرمایه‌گذاران بتوانند سرمایه خود را به این بخش بیاورند.»
وی در خصوص راهکارهای رفع انرژی خاطرنشان کرد: «ناترازی انرژی با توجه به مسائلی که مطرح شد، ادامه خواهد داشت. شاید نیروگاه‌های خورشیدی بتوانند حدود ۱۰درصد از ناترازی برق را جبران کنند، اما حرکت اساسی صورت نمی‌گیرد. برای رفع ناترازی باید سیاست‌گذاری در حوزه سیکل ترکیبی کردن نیروگاه‌های گازی و اضافه کردن مشوق‌های سرمایه‌گذاری برای احداث نیروگاه‌های جدید در دستور کار قرار گیرد. اگر شخصی بخواهد نیروگاه جدید‌گازی بسازد، باید مشوق سرمایه‌گذاری داشته باشد. همچنین وزارت نفت باید زیرساخت لازم برای گازرسانی به نیروگاه‌ها را ایجاد کند. این موضوع نیازمند سیاست‌گذاری مناسب در هر دو وزارت نیرو و نفت است.»
دیرباز در پاسخ به این پرسش که ظرفیت ساخت نیروگاه‌های گازی و تبدیل آن‌ها به سیکل ترکیبی چقدر است، گفت: «به اندازه کل ناترازی برق در کشور، ظرفیت برای احداث نیروگاه گازی وجود دارد، اما برای سیکل ترکیبی کردن نیروگاه‌های گازی، باید نیروگاه‌هایی که پتانسیل نزدیکی به منابع و ذخایر آب را دارند، شناسایی شوند.»
وی در خصوص تفاوت راندمان نیروگاه گازی و سیکل ترکیبی تصریح کرد: «نیروگاه‌های گازی حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد راندمان دارند، در حالی که نیروگاه‌های سیکل ترکیبی بالای ۴۵ تا ۶۰ درصد راندمان دارند. تفاوت سرمایه‌گذاری میان این دو نیز قابل توجه است، اما اینکه چه مقدار سرمایه‌گذاری لازم است، زمانی روشن می‌شود که بدانیم سود حاصل از سرمایه‌گذاری چقدر خواهد بود. در حال حاضر نمی‌توان عدد دقیقی اعلام کرد، چون سیاست تشویقی برای این کار وجود ندارد و سود حاصل از سرمایه‌گذاری بسیار اندک است.»
برآوردها نشان می‌دهد کاهش یک درجه سانتی‌گراد دمای منزل می‌تواند به‌طور متوسط ۶ درصد مصرف گاز را کاهش دهد و معادل تولید نزدیک به یک فاز عسلویه حدود ۲۵ میلیون مترمکعب گاز در روز باشد.زمستان ۱۴۰۵ برای صنعت گاز ایران، فصلی دشوار و سرنوشت‌ساز خواهد بود. ناترازی گاز که ریشه در نبود سرمایه‌گذاری کافی در توسعه میادین گازی، فرسودگی زیرساخت‌ها و رشد نامتوازن مصرف دارد، امسال با آسیب‌های ناشی از جنگ تشدید شده است.
راهبرد جایگزینی سوخت مایع اگرچه بخشی از فشار را کاهش می‌دهد، اما نمی‌تواند جایگزین کاملی برای گاز در صنایعی باشد که این حامل انرژی در فرآیند تولیدشان نقشی غیرقابل جانشین دارد. در چنین شرایطی، اولویت‌دهی به تأمین گاز بخش خانگی هرچند از منظر عدالت اجتماعی قابل توجیه است، اما هزینه آن در ماه‌های بعد به شکل کاهش تولید صنعتی، تشدید رکود و از دست رفتن بازارهای صادراتی نمایان خواهد شد.
عبور از این بحران نیازمند مدیریت دقیق تخصیص، تسریع در بازیابی ظرفیت‌های تولیدی و تدوین سازوکارهای پایدار برای تأمین انرژی صنایع در بلندمدت است. آنچه مسلم است، زمستان پیش‌رو یکی از حساسترین آزمون‌های صنعت انرژی ایران خواهد بود.
