هفت صبح| نهم اسفند ۱۴۰۴، با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران، یکی از طولانیترین و گستردهترین خاموشیهای اینترنت در تاریخ ایران کلید خورد. آنچه بهعنوان یک اقدام اضطراری در شرایط جنگی آغاز شد، حالا در بیستم فروردین ۱۴۰۵ به یک محدودیت ۴۱ روزه و ادامهدار تبدیل شده است. در حالی که آتشبس دو هفتهای برقرار شده و مذاکرات صلح در جریان است.
براساس گزارش نتبلاکس، سازمان رصد اینترنت جهان، ایران از ۹ اسفند ۱۴۰۴ وارد یک خاموشی اینترنت تمامعیار شد و این وضعیت در بیستم فروردین ۱۴۰۵ همچنان ادامه دارد. طبق دادههای این سازمان، در برخی روزها اتصال اینترنت در ایران به حدود یکدرصد سطح نرمال کاهش یافته و کشور در «تاریکی دیجیتال» فرو رفته بود. این خاموشی که حالا وارد هفتمین هفته خود میشود، طولانیترین قطعی اینترنت در تاریخ ایران محسوب میشود.
خسارت مستقیم این محدودیت ۴۱ روزه، روزانه بیش از ۲۰ میلیون دلار برآورد میشود و مجموع آن به بیش از ۸۴۵ میلیون دلار (حدود ۱۱,۰۰۰ میلیارد تومان) رسیده است. این رقم از مجموع خسارتهای بخش برق و مسکن در اثر حملات جنگی نیز فراتر رفته است. حذف ۷۶۳ میلیون تراکنش بانکی، تعطیلی یا نیمهتعطیلی بیش از یک میلیون کسبوکار آنلاین، کاهش ۶۰ درصدی مرسولات پستی و ... بخشی از تبعات این خاموشی بیسابقه است.
در حالی که آتشبس برقرار شده، ادامه این محدودیت، کسبوکارهای دیجیتال را در آستانه فروپاشی قرار داده و هزاران شغل را تهدید میکند. شبکه داخلی کشور اگرچه به طور محدود فعال باقی مانده، اما اتصال به اینترنت جهانی تقریباً به طور کامل قطع شده است. کاربران عادی تنها از طریق اتصالات ناپایدار و گرانقیمت ویپیان میتوانند برای لحظاتی کوتاه به شبکه جهانی متصل شوند. با توجه به تجربه قبلی قطعی اینترنت که خسارتی حدود ۵ هزار میلیارد تومان برای سه هفته به همراه داشت اینبار قطعا خسارتها بیش از ده هزار میلیارد تومان خواهد بود، چون امکان جایگزینی فروش آنلاین در زمان جنگ نبود و حتی کاهش شدید هزینه تبلیغات شرکتهای بزرگ در جنگ منجر شد که خسارتها افزایش یابد و بسیاری از رسانههای مکتوب و آنلاین به کاهش یا توقف فعالیت آن بدهند.
البته نباید نادیده گرفت در ماههای اخیر به دلیل جو روانی که رسانههای معاند و همچنین وطن فروشان در کشور ایجاد کرده بودند هر کسی که به فعالیت عادی کسب و کارش می پرداخت به او حمله می کردند و همین موضوع منجر شده بود که بسیاری از کسب و کارهای آنلاین نیز از هر گونه فعالیتی خودداری کنند همین مسأله خسارت زیادی به کسبوکارهای آنلاین وارد کرد و حالا همان گروه مدعی هستند که در کشور کسبوکارها و مشاغل به دلیل قطعی اینترنت خسارت دیدهاند درحالی که خود آنها از عامل خسارت به اقتصاد دیجیتال بودند.
در همین راستا بر اساس اعلام سازمان نظام مهندسی کامپیوتر ایران، خسارت مستقیم ناشی از قطعی اینترنت روزانه حدود ۲۰.۶ میلیون دلار (بیش از ۲۷۰ میلیارد تومان با نرخ فعلی ارز) برآورد میشود. این رقم تنها شامل خسارتهای مستقیم و قابل محاسبه است و خسارتهای غیرمستقیم مانند فرار سرمایه، مهاجرت نخبگان و کاهش اعتماد سرمایهگذاران را در بر نمیگیرد. بر مبنای محاسبه نظام مهندسی کامپیوتر با گذشت ۴۱ روز از شروع محدودیت، خسارت مستقیم به بیش از ۸۴۵ میلیون دلار (حدود ۱۱,۰۰۰ میلیارد تومان) رسیده است.
یکی از ملموسترین پیامدهای قطعی اینترنت، سقوط فاحش تراکنشهای الکترونیکی بوده است. بر اساس دادههای شبکه شاپرک، نهاد رسمی ناظر بر پرداختهای الکترونیک ایران، در زمستان ۱۴۰۴ مجموع تراکنشها به ۱۲.۶۶ میلیارد عدد رسید، در حالی که بر اساس روندهای تاریخی انتظار میرفت این رقم به ۱۳.۴ میلیارد برسد. این کسری ۷۶۳ میلیون تراکنشی، معادل حذف ۴۵۸ هزار میلیارد تومان نقدینگی از چرخه تجاری کشور است.
حتی در محافظهکارانهترین برآوردها، خسارت مستقیم این بخش به ۱۴۸ هزار میلیارد تومان میرسد.این ارقام نشان میدهد که قطعی اینترنت نه تنها دسترسی به اطلاعات، بلکه شریان اصلی اقتصاد کشور یعنی سیستم پرداخت و بانکداری الکترونیک را نیز قطع کرده است. بسیاری از کسبوکارها که برای فروش و دریافت وجه به درگاههای پرداخت آنلاین وابسته هستند، عملاً از چرخه تجارت خارج شدهاند.
کسبوکارهای دیجیتال در آستانه فروپاشی
اتحادیه کسبوکارهای مجازی ایران در نامهای به وزارت ارتباطات هشدار داده است که ادامه محدودیت اینترنت، این کسبوکارها را در آستانه فروپاشی قرار داده است. به گفته این اتحادیه، کسبوکارهای کوچک و متوسط که به عنوان موتور اشتغالزایی و توزیع درآمد در اقتصاد کشور شناخته میشوند، با قطع زنجیره تأمین و فروش، کمبود شدید نقدینگی و خروج نیروهای متخصص مواجه هستند. بر اساس گزارشها، حجم پروژههای فریلنسری در یکی از بزرگترین پلتفرمهای داخلی در روزهای اول قطعی تا ۹۶ درصد کاهش یافته است.
بسیاری از فریلنسرها که از طریق کار آنلاین درآمد ارزی داشتند، تمام قراردادهای خارجی خود را از دست دادهاند. یک مهندس برق که به صورت فریلنسری کار میکرد، بیش از یک میلیون کسبوکار آنلاین را تحت تاثیر قرار داده و فروش آنها تا ۸۰ درصد کاهش یافته است و مشاغل کوچک بیشترین آسیب را دیدهاند. در نتیجه سیاستهای کنونی، تقریباً نیمی از شغلها در معرض خطر قرار گرفته است.
البته ارقام منتشر شده از خسارتهای اقتصادی تنها هزینههای قابل مشاهده را نشان میدهد و خسارتهای پنهان را در بر نمیگیرد. در بخش واردات و صادرات، فرآیندها از همان مراحل اولیه مانند مذاکره قیمت، صدور پروفرما و سایر فاکتورها، تا هماهنگی با شرکتهای حمل و نقل و تأیید اسناد، به شدت به اینترنت وابسته هستند. در نتیجه، قطعی اینترنت عملاً تجارت خارجی را مختل کرده است.
در این مدت، فرسایش مشتری نیز رخ داده و آسیب در برخی کالاهای اساسی به ویژه شدید بوده است، زیرا بسیاری از کشورها حاضر نیستند امنیت غذایی خود را به شرایط تأمین ناپایدار گره بزنند. آژانسهای مسافرتی مجبور به تعدیل نیرو شدهاند، بیشتر پروازهای بینالمللی لغو شدند و هیچ راهی برای خرید بلیت یا مقایسه پروازهای موجود وجود نداشت. در فعالیتهای مرتبط با کشورهای دیگر بدون اینترنت نمیتوان هیچ کاری انجام داد، شرکت پست ایران نیز اعلام کرده است که در اوج قطعی اینترنت، تحویل مرسولات پستی ۶۰ درصد کاهش یافته که عمدتاً به کسبوکارهای کوچک و خانگی که برای ارسال محصولات خود به پست وابسته بودند، آسیب زده است.
واقعیت این است که قطعی اینترنت در ایران، ابعاد یک فاجعه اقتصادی تمامعیار را به خود گرفته است. خسارت ناشی از قطعی اینترنت (بیش از ۱۱,۰۰۰ میلیارد تومان) از مجموع خسارتهای بخش برق و مسکن در اثر حملات جنگی نیز فراتر رفته است. این یعنی خاموشی دیجیتال، حتی از بمباران فیزیکی نیز برای اقتصاد کشور مخربتر بوده است.
