هفت صبح| اگر چند ماه پیش وارد یک فروشگاه مواد غذایی میشدید، تن ماهی هنوز یکی از ارزانترین گزینههای غذای آماده بود. یک قوطی کوچک که میشد آن را با برنج یا نان خورد و یک وعده سریع و نسبتاً مقرونبهصرفه داشت. حالا همان قوطی کوچک به یکی از بحثهای داغ بازار مواد غذایی تبدیل شده است. بررسی قیمتها در فروشگاههای مختلف نشان میدهد کنسرو ۱۸۰ گرمی تن ماهی در برخی برندها تا حدود ۲۲۰ هزار تومان هم فروخته میشود. افزایشی که برای بسیاری از مصرفکنندگان ناگهانی به نظر میرسد.
زیرا هنوز مدت زیادی از زمانی نگذشته که همین محصول در محدوده ۱۲۰ تا ۱۳۰ هزار تومان خرید و فروش میشد. پیش از شروع جنگ اخیر و تنشهای اقتصادی ناشی از آن، سقف قیمت تن ماهی در بازار معمولاً از ۱۳۰ هزار تومان فراتر نمیرفت. حتی تا یکی دو ماه قبلتر، قیمت این محصول در محدوده حدود ۱۰۰ هزار تومان قرار داشت. آن افزایش هم به تغییر سیاست ارزی روغن خوراکی نسبت داده میشدو زمانی که با تغییر نرخ ارز ترجیحی روغن، قیمت تن ماهی حدود ۳۰ هزار تومان بالا رفت. اما جهش تازه قیمتها عملاً این روند تدریجی را به یک پرش بزرگ تبدیل کرده است.
غذای سادهای که از دسترس دور میشود
کنسرو ماهی در ایران همیشه جایگاه خاصی در سبد غذایی داشته است. این محصول ماندگاری بالایی دارد؛ آماده مصرف است و نیاز چندانی به آشپزی ندارد. برای همین سالها یکی از غذاهای محبوب دانشجویان، کارگران، رانندگان و حتی خانوادههایی بود که میخواستند یک وعده سریع آماده کنند.
در بسیاری از خانهها همیشه چند قوطی تن ماهی در کابینت وجود داشت. برای روزهایی که زمان یا حوصله آشپزی نبود. اما قیمتهای جدید باعث شده این غذای ساده کمکم از دسترس برخی خانوارها خارج شود. وقتی قیمت یک قوطی کوچک به حدود ۲۲۰ هزار تومان میرسد، خرید چند قوطی برای مصرف هفتگی به هزینهای قابل توجه تبدیل میشود.
داخل یک قوطی تن ماهی چه میگذرد؟
تولید کنسرو ماهی در ظاهر ساده به نظر میرسد اما زنجیرهای از هزینهها پشت آن قرار دارد. ماده اولیه اصلی، ماهیهایی هستند که در آبهای جنوب کشور صید میشوند یا به دلیل کاهش ذخایر دریایی، به صورت فریز شده از دیگر کشورها وارد میشوند. گونههایی مانند هوور، گیدر و زرده از مهمترین ماهیهایی هستند که در صنعت کنسرو ایران استفاده میشوند. پس از صید یا ترخیص از گمرک، ماهیها به کارخانه منتقل میشوند.
در آنجا پاکسازی، قطعهبندی و پخته میشوند. سپس در قوطیهای فلزی همراه با روغن یا آب نمک بستهبندی شده و در دمای بالا استریل میشوند. البته اخیرا کنسروهای ماهی در روغن زیتون، ماهی و شوید، تن ماهی دودی و... نیز در بازار رونق گرفتهاند. قوطی فلزی خود یکی از بخشهای مهم هزینه تولید است.
این قوطیها از ورقهای فلزی قلعاندود ساخته میشوند و قیمت آنها به نرخ فلزات و ارز وابسته است. در کنار این موارد، هزینه روغن خوراکی، انرژی، نیروی کار و حملونقل نیز بر قیمت نهایی تأثیر میگذارند. با این حال بسیاری از فعالان بازار میگویند هیچکدام از این عوامل در ماههای اخیر جهشی در حد افزایش صد هزار تومانی ایجاد نکردهاند. آنچه در عمل دیده میشود، سوءاستفاده عرضهکنندگان، از شرایط خاص جامعه است.
بازار در دست چند تولیدکننده
صنعت کنسرو ماهی در ایران بازاری نسبتاً متمرکز است. چند کارخانه بزرگ بخش قابل توجهی از تولید کشور را در اختیار دارند و محصولاتشان در سراسر کشور توزیع میشود. حتی بخش مهمی از فروشگاههای زنجیرهای نیز در انحصار همین برندها هستند و از پذیرش محصولات رقبای کوچک، خودداری میکنند. این تمرکز باعث میشود هر تغییر قیمتی از سوی تولیدکنندگان بزرگ، به سرعت در بازار دیده شود. وقتی چند تولیدکننده اصلی قیمتها را بالا ببرند، سایر برندها نیز معمولاً همان مسیر را دنبال میکنند. به همین دلیل نظارت بر قیمتگذاری در چنین بازاری اهمیت زیادی دارد.
آیا افزایش قیمت مجوز دارد؟
یکی از پرسشهای مهمی که این روزها در بازار مطرح میشود این است که آیا افزایش قیمت تن ماهی با مجوز رسمی انجام شده یا نه؟ در بسیاری از کالاهای پرمصرف، افزایش قیمت باید با هماهنگی نهادهایی مانند ستاد تنظیم بازار انجام شود. تولیدکنندگان معمولاً باید اسناد افزایش هزینههای تولید را ارائه دهند تا مجوز افزایش قیمت دریافت کنند. اما درباره جهش اخیر قیمت تن ماهی هنوز اطلاعرسانی شفافی انجام نشده است. همین ابهام باعث شده بسیاری از مصرفکنندگان بپرسند آیا کارخانهها برای این افزایش قیمت مجوز گرفتهاند یا نه.
جای خالی برخورد تعزیراتی
در شرایطی که قیمت یک کالای پرمصرف ناگهان جهش پیدا میکند، انتظار میرود نهادهای نظارتی وارد عمل شوند. سازمان تعزیرات حکومتی یکی از نهادهایی است که وظیفه دارد با گرانفروشی و تخلفات قیمتی برخورد کند.با این حال در بازار تن ماهی هنوز نشانهای از برخورد جدی با این افزایش قیمت دیده نمیشود. این در حالی است که کنسرو ماهی یکی از کالاهای پرمصرف سبد غذایی خانوار است و افزایش قیمت آن مستقیماً بر هزینه زندگی بسیاری از مردم اثر میگذارد.
وقتی غذای ارزان گران میشود
تن ماهی برای بسیاری از خانوارها نقش یک غذای جایگزین را داشت. غذایی که میشد با هزینه کم و در زمان کوتاه آماده کرد. وقتی چنین محصولی گران میشود، فشار بیشتری بر سبد غذایی خانوار وارد میشود. در چنین شرایطی مصرفکنندگان معمولاً مصرف این محصول را کاهش میدهند یا به سراغ گزینههای ارزانتر میروند.
تن ماهی در یک نگاه
کنسرو ماهی یکی از قدیمیترین غذاهای صنعتی در جهان است و بیش از یک قرن از تولید آن میگذرد. در ایران نیز این صنعت چند دهه قدمت دارد و بخش عمده کارخانهها در استانهای جنوبی و نزدیک به بنادر صیادی فعالیت میکنند. شهرکهای صنعتی استانهای البرز نیز قطب دیگر تولید کنسرو ماهی به شمار میآیند. ماهیهای مورد استفاده در کنسرو معمولاً از گونههای تن یا گونههای مشابه آن هستند که گوشت سفت و چربی مناسبی دارند. این محصول به دلیل داشتن پروتئین بالا و اسیدهای چرب امگا۳، از نظر تغذیهای نیز ارزش قابل توجهی دارد.
پرسشهایی که هنوز پاسخ ندارند
افزایش قیمت تن ماهی حالا به یکی از بحثهای مهم بازار مواد غذایی تبدیل شده است. آیا کارخانههای تولیدکننده برای این افزایش قیمت مجوز گرفتهاند؟
آیا نهادهای نظارتی در جریان این جهش قیمتی هستند؟
و آیا قرار است قیمتها در همین سطح تثبیت شود یا باز هم افزایش پیدا کند؟ تا زمانی که پاسخ روشنی برای این پرسشها داده نشود، قوطیهای کوچک تن ماهی همچنان یکی از نمادهای مهم گرانی در بازار مواد غذایی خواهند بود.
