هفت صبح| نان، قوت غالب سفره ایرانیان، این روزها در پیچ و خم سیاستهای قیمتگذاری و تغییر الگوی توزیع آرد گرفتار شده است. در حالی که این کالای اساسی در اکثر کشورهای جهان از یارانه ویژه برخوردار است و به عنوان یک «کالای استراتژیک» تلقی میشود، در ایران نیز بحث افزایش قیمت و حذف تدریجی یارانه آرد، نگرانیهای جدی را ایجاد کرده است.
امروز در بازار نان ایران، دو نوع نانوایی با دو نظام قیمتی متفاوت فعالیت میکنند. نانواییهایی که از آرد یارانهدار داخل کیسه زرد استفاده میکنند، موظف به رعایت نرخ دولتی هستند. در مقابل، نانواییهای «آزادپز» که از آرد کیسه آبی با نرخ آزاد استفاده میکنند، قیمت نان را بر اساس نرخ بازار و هزینه تمام شده تعیین میکنند و طبیعتاً نان گرانتری عرضه میکنند. اما آمارهای میدانی نشان میدهد که شمار نانواییهای آرد یارانهدار روز به روز کاهش مییابد و بر تعداد نانواییهای آزادپز افزوده میشود. این تغییر، زنگ خطری برای اقشار کمدرآمد و متوسط جامعه است که توان پرداخت نان آزاد (گران) را ندارند.
علت این تغییر، سیاست دولت برای آزادسازی تدریجی قیمت نان و کاهش دامنه شمول یارانه آرد است. به طوری که در برخی مناطق مرفه تهران (مانند مناطق ۱، ۲ و ۳)، تقریباً تمام نانواییهای سنتی (بربری و سنگک) به «آزادپز» تبدیل شدهاند و نان را با قیمتهای بسیار بالاتری عرضه میکنند. نکته این است که تغییر از نان یارانهدار به آزادپز، آسان و یکطرفه است، اما تغییر از آزادپز به یارانهدار تقریباً غیرممکن است و نیاز به مصوبه کارگروههای استانی دارد و به ندرت اتفاق میافتد. این یعنی شوک گرانی نان، یکطرفه و برگشتناپذیر است.
هزینههای سرسامآور نانوایان
نانوایان برای توجیه افزایش قیمت نان، به افزایش چندین برابری هزینههای خود اشاره میکنند. یک نانوای بربری یا سنگک، روزانه حداقل ۲ میلیون تومان صرف دستمزد کارگران متخصص خود میکند. با ابلاغ دستمزد جدید سال ۱۴۰۵ و افزایش ۶۰ درصدی حقوق کارگران، این هزینه نیز افزایش یافته است. اما مهمتر از همه، «قیمت آرد» است. هر کیسه ۴۰ کیلوگرمی آرد که اوایل سال حدود ۱.۲ میلیون تومان بود، اکنون به حدود ۲.۶میلیون تومان رسیده است (افزایش بیش از ۱۰۰ درصدی). دلیل این افزایش، جهش قیمت گندم از حدود ۵۰ هزار تومان در سال قبل به بیش از ۱۰۰ هزار تومان در سال جاری و حذف تدریجی یارانه آرد است.
اتفاق عجیب دیگر، بسته شدن «سامانه سیما» سامانه فروش آرد شرکت بازرگانی دولتی ایران در روزهای اخیر است. این سامانه که محل ثبت سفارش و خرید آرد نانوایان و کارخانجات بود، بدون اطلاع قبلی بسته شده و فعالان صنف نان را در تهیه مواد اولیه دچار سردرگمی و اختلال کرده است. علت این بسته شدن، بهروزرسانی قیمت آرد بر اساس نرخ جدید گندم اعلام شده است. اما این اقدام بدون هماهنگی با اتحادیههای صنفی و نانوایان انجام شده و عملاً چرخ تولید برخی از نانواییها و کارخانههای رشتهبری را متوقف کرده است. این نوع تصمیمگیریهای ناگهانی و بیبرنامه، آسیب جدی به زنجیره تأمین نان وارد میکند.
جزئیات فروش آردهای هفت گانه
در ایران، آرد بر اساس نوع کاربری به چند دسته تقسیم میشود. «آرد نوع ۲» مربوط به نانواییهای سنتی یارانهدار است و قیمت آن پایینتر از سایر انواع است. «آرد نوع ۳» مختص قنادان، رشتهبری و ماکارونیهاست. «آرد نوع ۶» برای نانواییهای آزادپز (سنتی و صنعتی) است و قیمت آزاد دارد. «آرد نوع ۷» مربوط به کشت قراردادی است؛ یعنی کارخانه آرد، گندم را مستقیماً از کشاورز خریداری میکند و پس از تبدیل، آرد را در اختیار نانوا قرار میدهد. اما استقبال از آرد نوع ۷ پایین است، زیرا دولت گندم را از کشاورز با نرخ بالایی حدود ۵۰ هزار تومان در کیلوگرم خریداری میکند و بخش خصوصی نمیتواند با قیمتی بالاتر از نرخ دولتی، گندم مورد نیاز خود را تأمین کند. این قیمتگذاری دستوری و چندگانه، بازار آرد را با اختلال و رانت مواجه کرده است.
کالابرگ نان به جای حذف یارانه آرد
در حال چند نکته اساسی در بازار آرد وجود دارد نخست، نان یک کالای لوکس نیست، یک کالای ضروری و استراتژیک است. حذف کامل یارانه آرد و افزایش شدید قیمت نان، ضربهای جبرانناپذیر به سفره اقشار کمدرآمد و متوسط وارد میکند. تورم ماهانه نان به تنهایی میتواند شاخص کلی تورم را چند واحد درصد افزایش دهد. دوم، سیاست فعلی دو نرخی بودن آرد و نان نه تنها کمکی به کنترل قیمت نکرده، بلکه باعث ایجاد رانت، فساد و قاچاق آرد شده است. آرد یارانهدار به جای سفره مردم، به نانواییهای آزادپز از طریق واسطهها و حتی به مصارف دامی سرازیر میشود.
همچنین به جای حذف یارانه آرد، باید یارانه را به انتهای زنجیره (مصرفکننده) منتقل کرد. یک راهکار پیشنهادی فعالان صنفی، «افزودن نان به سبد کالابرگ الکترونیکی» است. بدین صورت که قیمت نان آزاد شود یعنی نانوایان آرد را با نرخ آزاد بخرند و نان را با قیمت واقعی بفروشند و دولت مابهالتفاوت آن را به صورت کالابرگ به حساب سرپرستان خانوار واریز کند.
این روش، هم جلوی قاچاق آرد و رانت را میگیرد، هم نانوایان را از فشار هزینهها نجات میدهد و هم حمایت دولتی مستقیماً به جیب مصرفکننده میرود. مزیت دیگر این روش، عدالت در توزیع یارانه است. در روش فعلی، یارانه نان به همه از ثروتمند تا فقیر تعلق میگیرد. اما با کالابرگ، یارانه فقط به دهکهای پایین و متوسط تعلق میگیرد و ثروتمندان خود هزینه واقعی نان را پرداخت میکنند.
بنابراین باید توجه داشت که نان، قوت غالب بیش از ۸۰ درصد خانوادههای ایرانی است. هرگونه افزایش قیمت نان، بدون ایجاد یک سازوکار جبرانی (مانند کالابرگ)، به معنای حذف تدریجی این کالای اساسی از سفره دهکهای پایین و افزایش فقر غذایی است. دولت باید هرچه سریعتر تکلیف سامانه سیما را روشن کند، نرخ جدید آرد را اعلام و نسبت به افزودن نان به سبد کالابرگ الکترونیکی اقدام کند. در شرایط جنگی و تحریمی، حفظ قدرت خرید مردم در برابر کالاهای اساسی (به ویژه نان) یک الزام است.
