به گزارش هفت صبح: بازار میوه و صیفیجات ایران در زمستان ۱۴۰۴ صحنه نوسانات شدید قیمتی بود. دادههای میدانی از سطح خردهفروشی تهران نشان میدهد اقلام اساسی مانند سیبزمینی تا ۶۰ هزار تومان، پیاز تا ۵۰ هزار تومان و خیار تا ۸۰ هزار تومان در خردهفروشیها قیمتگذاری شده است. اگرچه افزایش نهادههای تولید و تورم عمومی در این رشد بیتأثیر نیست، اما تحلیل ساختاری بازار تأیید میکند که دستهای پنهان در شبکه توزیع، بهویژه در انبارداری فصل سرد، عامل اصلی این جهش است.
برخلاف تصور رایج که افزایش قیمت را به خردهفروشان نسبت میدهند، گزارش میدانی نشان میدهد بخشی از مبدأ گرانی، میدان مرکزی و حلقه بارفروشان است. میوهفروشان خریدار هستند و نقشی کمتری در گرانی یا ارزانی دارند چون ممکن است میوه روی دستشان بماند. از طرفی اتحادیه بر سود ۳۰ تا ۳۵ درصدی نظارت میکند و اگر گرانی رخ میدهد، ریشه در قیمت خرید از بارفروشان دارد. مهمترین نقص ساختاری، فعالیت بارفروشان بدون صدور فاکتور معتبر است که نظارت تعزیرات را مختل کرده و امکان تشخیص قیمت واقعی را از بین برده است. در چنین فضایی، یک محصول ممکن است در ساعات مختلف یک روز، با اختلاف قیمت ۲۰ هزار تومانی در میدان به فروش برسد و این نوسان مستقیماً به مغازهدار و مصرفکننده منتقل میشود.
قیمت بازار ده برابر فروش کشاورزان
اظهارات فعالان میدانی نشان میدهد کشاورز در ابتدای زنجیره، محصول خود را بهطور مثال خیار را به قیمتی حدود کیلویی ۱۰ تومان به واسطه میفروشد، در حالی که همان محصول در خردهفروشی به ۸۰ تا ۱۰۰ هزار تومان میرسد و این شکاف ۸ تا ۱۰ برابری نشان میدهد سود اصلی در حلقههای میانی و پایانی توزیع انباشته میشود. بخش قابلتوجهی از کشاورزان به دلیل نبود سرمایه در گردش و عدم دسترسی به سردخانههای استاندارد، مجبور به فروش سریع محصول در فصل برداشت هستند و این اجبار در عرضه باعث میشود واسطهها محصول را ارزان بخرند و خودشان انبار کنند. آمارها نشان میدهد حدود ۲۸ درصد تولیدات باغی و ۱۶ درصد محصولات زراعی در فاصله تولید تا مصرف به ضایعات تبدیل میشود که بخش مهمی از آن ناشی از نبود زیرساختهای مناسب نگهداری در دست کشاورز است.
سوال این است اگر تولید داخل داریم و اگر چهارفصل هستیم، چرا زمستانها شاهد جهش قیمت هستیم؟ انحصار ضمنی انبارداری فصلی مهمترین عامل است. در ماههای سرد سال که برداشت محصولات جوی و گلخانهای محدود میشود، بخشی از میوههایی مانند سیب و پرتقال که از پاییز باقی ماندهاند، از سردخانهها وارد بازار میشود. اگرچه هزینه نگهداری در سردخانه واقعی است، اما تمرکز موجودی انبارها در دست واسطههای عمده به آنها قدرت قیمتسازی میدهد و این همان دست پنهان و پشتپرده گرانی است.
اظهارات کاربران در گزارشهای میدانی تلخ است و نشان میدهد بدترین سیستم تولید و توزیع را در دنیا داریم، بهطوری که یک خیار از دست کشاورز تا خانه مصرفکننده ۱۰ تا ۲۰ دست میچرخد و هرچه تعداد این واسطهها بیشتر باشد، شفافیت کمتر و امکان دلالی و احتکار فصلی بیشتر میشود. تجربه میدان میوه و ترهبار در ماههای اخیر نشان داده است که خرید قراردادی و مستقیم از کشاورز میتواند قیمتها را تا ۴۰ درصد کاهش دهد. با حذف واسطهها و خرید مستقیم سیب، پرتقال و خرما، اقلام رمضانی با میانگین ۳۰ تا ۴۰ درصد ارزانتر به بازار عرضه میشوند و این مدل عملاً اثبات میکند که دست پنهان در کجا فعال است و حذف آن چه تأثیر شگرفی بر قیمت دارد.
انباردارها پشت گرانی بازار
افزایش شدید قیمت میوه و صیفی در هفتههای اخیر را نمیتوان صرفاً به تورم یا فصل سرد تقلیل داد. شواهد نشان میدهد نرخ تورم دلیل اصلی نیست، زیرا عمده محصولات تولید داخل هستند و هزینه حمل خیلی بالا نرفته و کشاورز نه تنها سود کلان نمیبرد، بلکه زیانده اصلی این زنجیره معیوب است. نبود فاکتور رسمی و نوسان قیمت روزانه در میدان، بستر افزایش بیضابطه قیمت ها است. صرفاً با برخوردهای مقطعی نمیتوان قیمتها را کنترل کرد و اصلاحات ساختاری باید در سه محور آغاز شود؛ الکترونیکی کردن معاملات میدان مرکزی و الزام بارفروشان به صدور فاکتور رسمی، توسعه انبارداری تعاونی کشاورزان برای جلوگیری از فروش اجباری در فصل برداشت، و خرید توافقی و مستقیم دستگاههای اجرایی برای شکستن انحصار واسطهها در فصل زمستان. تا زمانی که دست پنهان از شریان توزیع کوتاه نشود، چهارفصل بودن ایران نیز مانع از گرانیهای شوکآور زمستانی نخواهد شد.
