هفت صبح| در روزهایی که چشم جهان به نفت و تنگه هرمز دوخته شده، بازار دو کالای استراتژیک دیگر ایران در سکوت خبری قرار گرفته است. پسته و زعفران، که سالها نام ایران را بر بام بازارهای جهانی نشانده بودند، حالا در محاصره تحریمها، مسیرهای بسته و بحرانهای لجستیک دریایی گرفتار آمدهاند. ایران که دومین تولیدکننده بزرگ پسته جهان و صاحب ۹۰ درصد بازار جهانی زعفران است، در اسفند ۱۴۰۴ صادرات مواد غذایی را ممنوع اعلام کرد تا سفره داخلی محافظت شود، از اینرو قیمت پسته در بازارهای جهانی به بالاترین سطح هشت سال اخیر رسید و زعفران هم ۱۱ تا ۱۹ درصد گران شد.
ایران سالهاست که پس از آمریکا، دومین تولیدکننده بزرگ پسته در جهان است. در سال ۲۰۲۵، ایران حدود ۲۲۵ هزار تن پسته تولید کرد. این رقم در حالی است که تولید جهانی پسته حدود ۱.۱ تا ۱.۲ میلیون تن برآورد میشود و سهم ایران حدود ۲۰ درصد از تولید جهانی و یکسوم از صادرات جهان را تشکیل میدهد. سالانه حدود ۱.۷ میلیارد دلار درآمد ارزی از محل صادرات پسته نصیب ایران میشد، اما حالا همه چیز تغییر کرده است.
با شروع جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴، دولت ایران برای حفظ امنیت غذایی داخلی، صادرات مواد غذایی ممنوع اعلام کرد. البته پیش از جنگ، نیز صادرات پسته ایران به دلیل تحریمها و تنشهای ژئوپلیتیکی با مشکلات زیادی مواجه بود، اما در مقطع کنونی بازار پسته به شدت به اختلالات در خاورمیانه حساس است، زیرا این منطقه هم یک تولیدکننده بزرگ است و هم یک هاب ترانزیتی مهم محسوب میشود. نتیجه این بحران، افزایش بیسابقه قیمت پسته در بازارهای جهانی بوده است. دادههای شرکت اکسپانا نشان میدهد که قیمت پایه پسته در فروردین ۱۴۰۵ به حدود ۱۰ دلار به ازای هر کیلوگرم رسیده که بالاترین سطح از اردیبهشت ۱۳۹۷ تاکنون محسوب میشود. این رقم نسبت به پایان سال قبل حدود ۳۰ درصد رشد داشته است.
سرخپوشی که از صحنه خارج شد
اگر پسته دومین تولیدکننده جهان است، زعفران ایران اما بلامنازع پادشاه بازارهای جهانی محسوب میشود. ایران حدود ۹۰ درصد زعفران جهان را تولید میکند و استان خراسان رضوی، قطب اصلی این تولید است. اما جنگ، این سلطنت را هم به چالش کشیده است. خشکسالیهای طولانی در خراسان، تولید زعفران را در سال گذشته حدود ۱۷ درصد کاهش داده بود. حالا جنگ و ممنوعیت صادرات، چالش کشاورزان را بیشتر کرده است.
بر اساس دادههای انجمن بینالمللی زعفران، تقاضای جهانی برای زعفران در سال گذشته حدود ۱۸.۳ درصد رشد کرده بود، در حالی که عرضه به دلیل خشکسالی و حالا جنگ، کاهش یافته است. نتیجه، جهش قیمتها در بازارهای جهانی بوده است. زعفران درجه یک ایران که در سال گذشته حدود ۸.۲۰ تا ۸.۵۰ دلار به ازای هر گرم فروخته میشد، در فروردین ۱۴۰۵ تا ۱۰.۶۰ دلار به ازای هر گرم رسیده است؛ یعنی حدود ۲۵ درصد گرانتر شدهاست. اما این افزایش قیمت، برای همه انواع زعفران به یک اندازه نیست. زعفران اسپانیا که رقیب مستقیم ایران محسوب میشود، حالا با قیمت ۱۱.۴۰ تا ۱۴.۸۰ دلار به ازای هر گرم فروخته میشود.
یعنی اسپانیا از بحران ایران سود برده و حالا میتواند زعفران خود را با قیمت بالاتری بفروشد. جهش قیمت زعفران، اگرچه در نگاه اول برای ایران خوب به نظر میرسد، اما واقعیت این است که ایران به دلیل ممنوعیت صادرات، از این افزایش کمتر سودی میبرد. در عوض، رقبایی مانند اسپانیا، افغانستان و هند دارند سود بیشتری میبرند. زعفران کشمیر که بالاترین کیفیت را دارد، در فروردین ۱۴۰۵ با قیمت ۱۵.۳۰ تا ۱۹.۷۰ دلار به ازای هر گرم فروخته میشود که نسبت به سال قبل ۱۹ درصد رشد داشته است؛ یعنی رقبا نه تنها سهم ایران را گرفتهاند، بلکه توانستهاند قیمت خود را نیز افزایش دهند.
راهی پرهزینه برای عبور از محاصره
با بسته شدن مسیرهای رسمی صادراتی، تجار ایرانی به ناچار به سمت مسیرهای «خاکستری» رفتهاند. محمولههای پسته و زعفران ایران از طریق کشورهای ثالث همسایه به بازارهای هدف میرسند، اما این مسیرها، گرانتر هستند. البته بازار هند، یکی از بزرگترین واردکنندگان پسته و زعفران ایران، به شدت از این بحران آسیب دیده است. تجار هندی میگویند قیمت پسته ایرانی در بازار عمدهفروشی بمبئی از ۸۴۰ روپیه به ازای هر کیلوگرم در مهر ۱۴۰۴ به ۱,۳۰۰ روپیه در فروردین امسال رسیده یعنی حدود ۵۵ درصد افزایش. قیمت زردآلو که یکی دیگر از صادرات ایران است، نیز از ۷۵۰ روپیه در دی ۱۴۰۴ به ۱,۴۰۰ روپیه در فروردین رسیده است.
مصرفکنندگان هندی که قبلاً یک کیلوگرم میخریدند، حالا فقط یک چهارم کیلوگرم میتوانند بخرند و فروش کلی تا ۵۰ درصد کاهش یافته است. این ارقام نشان میدهد بحران، فقط به صادرکنندگان ایرانی ضربه نزده است. واردکنندگان سنتی ایران در هند، چین و اروپا نیز مجبورند قیمتهای بسیار بالاتری بپردازند و در برخی موارد، با کمبود مواجه میشوند. یعنی زنجیره تأمین جهانی پسته و زعفران که سالها به ایران وابسته بود، حالا در شرف بازنویسی است. اگر جنگ طولانی شود، خریداران مجبور میشوند به سراغ جایگزینهای دائمی مانند پسته آمریکایی و ترکی یا زعفران اسپانیایی و افغانی بروند.
برندگان پنهان بحران
رقبای سنتی ایران دارند از این فرصت استفاده میکنند. ایالات متحده که ۴۰ درصد تولید جهانی پسته را در اختیار دارد و حدود نیمی از صادرات جهان را انجام میدهد، حالا میتواند با قیمت بالاتری محصول خود را بفروشد. تولیدکنندگان کالیفرنیایی پیشبینی میکنند که سود آنها در سال ۲۰۲۶ تا ۲۵ درصد افزایش یابد. با این حال، حتی آمریکا هم نمیتواند به سرعت جای خالی ایران را پر کند. ظرفیت تولید پسته آمریکا نزدیک به حداکثر است و بخش قابل توجهی از تولید نیز از قبل قرارداد بسته شده است.
تازه، کاشت درخت پسته ۵ تا ۷ سال طول میکشد تا به بار بنشیند، بنابراین افزایش ظرفیت تولید در کوتاهمدت غیرممکن است. یعنی در کوتاهمدت، بازار جهانی پسته با کمبود مواجه خواهد بود و قیمتها بالا میماند. ترکیه نیز از این فرصت استفاده میکند. ترکیه با تولید حدود ۱۳۵ هزار تن پسته در سال گذشته، سومین تولیدکننده بزرگ جهان بوده است. هرچند حجم تولید ترکیه به اندازه ایران و آمریکا نیست، اما موقعیت جغرافیایی این کشور به آن مزیت رقابتی داده است.
تجار ترکی میتوانند بدون مشکل، محصول خود را به اروپا صادر کنند و از افزایش قیمتها سود ببرند. در بازار زعفران نیز وضعیت مشابه است. اسپانیا که سالانه حدود ۲۰ تا ۳۰ تن زعفران تولید میکند، حالا میتواند محصول خود را با قیمت ۱۱.۴۰ تا ۱۴.۸۰ دلار به ازای هر گرم بفروشد که حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد گرانتر از زعفران ایرانی است. افغانستان نیز که در سالهای اخیر تولید زعفران خود را افزایش داده، میتواند از این فرصت استفاده کند، هرچند مشکلات امنیتی و لجستیکی در این کشور همچنان پابرجاست.
