هفت صبح| پنج هفته از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران میگذرد و چندین بار صنعت داروسازی کشور از جمله شرکت توفیق دارو، شرکت دارو پخش و... در تیررس مستقیم حملات قرار گرفته است. بر اساس اعلام ایران، ۲۵ شرکت داروسازی و توزیعکننده در سراسر کشور هدف حملات مستقیم و غیرمستقیم قرار گرفتهاند و آنطور که رسانههای بینالمللی گزارش دادهاند، این حملات عمدتاً متمرکز بر تولیدکنندگان داروهای سرطان و واکسن بوده است. در بخش دارو، قیمت انسولین تا ۷۶ میلیون ریال و داروی ضد انعقاد خون تا ۲۷ میلیون ریال افزایش یافته است.
طبق اعلام انجمن داروسازان ایران، تولیدکنندگان داروهای سرطان و واکسن به طور ویژه در تیررس حملات بودهاند. یک شرکت بزرگ داروسازی که در تولید داروهای سرطان، داروهای بیهوشی و داروهای بیماریهای خاص تخصص دارد، هدف حمله مستقیم قرار گرفت و خطوط تولید آن آسیب جدی دید. این شرکت یکی از تأمینکنندگان اصلی داروهای بیماران خاص در ایران بود و خسارت به آن، زنجیره تأمین این داروها را با اختلال مواجه کرده است. هرچند وزارت بهداشت ایران اعلام کرده که ذخایر استراتژیک دارویی کشور کافی است و تعطیلی یک یا دو شرکت داروسازی مشکل بزرگی ایجاد نخواهد کرد.
حملات به زیرساختهای تولیدی، ابعاد گستردهتری از بحران دارویی را رقم میزند. بحران دارویی ایران را میتوان در آمار قیمتها به وضوح مشاهده کرد. ایران اینترنشنال در تاریخ ۲ آوریل ۲۰۲۶ گزارشی منتشر کرده که نشان میدهد قیمت داروهای حیاتی در بازار آزاد ایران به شدت افزایش یافته است. قیمت انسولین «ریزودگ» از ۱۲ میلیون ریال به ۷۶ میلیون ریال (حدود ۵۱ دلار) رسیده است. این افزایش تقریباً ۵۳۳ درصدی در کمتر از دو ماه، برای بیماری که برای ادامه حیات خود به این دارو نیاز دارد، فاجعهبار است.
قیمت داروی ضد انعقاد «پلاویکس» که برای جلوگیری از سکته مغزی و قلبی استفاده میشود، از ۷.۵ میلیون ریال به ۲۷ میلیون ریال رسیده است. این دارو برای بسیاری از بیماران قلبی حیاتی است و افزایش قیمت آن، دسترسی به درمان را محدود کرده است. سایر داروهای حیاتی مانند انسولین «نوورپید» و «لانتوس» نیز با افزایش قیمت مواجه شدهاند. بسته پنج دوزی این داروها اکنون ۱۵ تا ۱۸ میلیون ریال فروخته میشود. همچنین داروی ضد افسردگی «آسنترا» و داروی ضد انعقاد ایرانی «اسویکس» نیز در داروخانههای تهران پیدا نمیشوند.
بازار دارویی ایران در آمار؛ مقیاس اقتصادی بحران
برای اینکه بفهمیم حملات به صنعت داروسازی چه فاجعهای به بار آورده، اول باید بدانیم بازار داروی ایران قبل از جنگ چقدر بزرگ بوده است. طبق گزارشی که مؤسسه تحلیل بازار «ایندکس باکس» در مارس ۲۰۲۶ منتشر کرد، ارزش کل بازار داروی ایران در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۹.۲۷ میلیارد دلار برآورد شده بود. این رقم، ایران را در ردیف بزرگترین بازارهای دارویی خاورمیانه قرار میداد.
قبل از شروع جنگ، صنعت داروسازی ایران توانسته بود به خودکفایی قابل توجهی برسد. بر اساس گزارش «کن سالود» در ژانویه ۲۰۲۶، حدود ۹۶ تا ۹۷ درصد از داروی مورد نیاز داخل کشور توسط تولیدکنندگان داخلی تأمین میشد. حدود ۶۰ کارخانه داروسازی در سراسر کشور سالانه نزدیک به ۴۰ میلیارد واحد دارویی تولید و محصولاتشان را به بیش از ۴۰ کشور جهان صادر میکردند.
پیشبینیها نشان میداد که بازار داروی ایران در سال ۲۰۲۶ به حدود ۵۰ میلیارد دلار برسد. این رشد چشمگیر، حاصل سرمایهگذاریهای گسترده در تولید مواد اولیه دارویی و پیشرفت فناوریهای زیستی بود. شرکتهایی مثل «سیناژن» و «آریوژن فارمد» در تولید پادتنهای تکدودمانی و داروهای زیستی به موفقیتهای قابل توجهی دست یافته بودند.اما حالا شرکتهای داروسازی و توزیعکننده که هدف حملات قرار گرفتهاند و زنجیره تأمین دارو در ایران با اختلالی بیسابقه روبهرو شده است. اعداد و ارقام بازار دارو نشان میدهد که صنعت داروسازی ایران قبل از جنگ داشت در مسیر رشد حرکت میکرد، اما حملات حسابشده دشمن، زنجیره تأمین دارو را هدف گرفته و جان میلیونها بیمار را به خطر انداخته است.
اختلال در زنجیره تأمین توقف واردات از ترکیه و دوبی
یکی از عوامل اصلی بحران بازار دارو، اختلال در زنجیره تأمین داروهای وارداتی است. واردات دارو از ترکیه و دبی به طور کامل متوقف شده است. تعداد محمولههای ثبتشده کاهش یافته و جریان بار به شدت کم شده است. توزیعکنندگان محلی فروش دارو را متوقف کردهاند و داروخانهها با تأخیر در تحویل و پرداختها مواجه هستند. اختلال در زنجیره تأمین داروهای وارداتی، در حالی رخ میدهد که ایران پیش از این نیز به دلیل تحریمها با مشکل تأمین دارو مواجه بود.
تحریمهای بانکی، انتقال پول برای خرید دارو از خارج را دشوار کرده و بسیاری از شرکتهای داروسازی خارجی به دلیل نگرانی از تحریمهای ثانویه، از تجارت با ایران خودداری میکنند.علاوه بر کمبود دارو، سیستم درمانی ایران با کمبود تجهیزات نیز مواجه است. بسیاری از تجهیزات پزشکی پیشرفته برای کار کردن به برق پایدار نیاز دارند و قطعی برق، استفاده از آنها را با مشکل مواجه کرده است.
بحران دارو فراتر از مرزها
بحران دارویی ایران، پیامدهای جهانی نیز داشته است. سرویس سلامت همگانی بریتانیا هشدار داده است که جنگ ایران ممکن است تأمین تجهیزات بهداشتی و درمانی در سطح بینالمللی را مختل کند. سرویس سلامت همگانی انگلستان، اعلام کرده است که سرنگ، دستکش و کیسههای مایعات تزریقی ممکن است به دلیل بسته شدن تنگه هرمز کمیاب شوند. مارک ساموئلز، مدیر اجرایی مؤسسه داروهای بریتانیا، هشدار داده که «اگر جنگ طولانی شود، بریتانیا ممکن است با کمبودهای بیشتری مواجه شود. ۸۵ درصد از داروهای سرویس سلامت همگانی عمومی هستند و عمدتاً از هند تأمین میشوند، اما اختلال در مسیرهای حمل و نقل میتواند زنجیره تأمین مواد اولیه را مختل کند.»همچنین مایکل گانیو، مدیر ارشد انجمن داروسازان آمریکا، میگوید: «نیازی به وحشت نیست، اما این موضوع چیزی است که باید مراقب آن بود. اگر این وضعیت به طور قابل توجهی گسترش یابد یا ماهها ادامه یابد، میتواند مشکلساز شود.»
بحرانی که تازه آغاز شده است
بحران دارویی ایران، یکی از جدیترین پیامدهای جنگ آمریکا و اسرائیل است. ۲۵ شرکت داروسازی و توزیعکننده هدف حملات قرار گرفتهاند، ۹ بیمارستان از مدار خارج شدهاند و قیمت داروهای حیاتی مانند انسولین و داروهای ضد انعقاد تا ۵۰۰ درصد افزایش یافته است. اختلال در زنجیره تأمین داروهای وارداتی و کمبود نیرو و تجهیزات درمانی، وضعیت را پیچیدهتر کرده است.
معاون اول رئیسجمهور ایران، محمدرضا عارف، دستور «واردات فوری» داروهای اساسی را صادر کرده است. اما تا زمانی که حملات ادامه یابد و تحریمها پابرجا باشد، این دستورات به سختی قابل اجرا خواهند بود.
گزارشهای میدانی حکایت از این دارد که داروهای ضد افسردگی و ضد انعقاد را نمیتوان به سادگی پیدا کرد. این واقعیت تلخ از تجاوز رژیم صهیونی و آمریکا به سلامت مردم است و تصویری از بحران دارد که روز به روز عمیقتر میشود و جان میلیونها بیمار را تهدید میکند.
