هفت صبح| تنگه هرمز، این روزها فقط یک گلوگاه نفتی نیست. بسته شدن آن در چارچوب دفاع ایران از حاکمیت خود، حالا قلب تپنده صنعت دیجیتال جهان را هم نشانه گرفته است. مواد اولیه قطعات از گوشیهای هوشمند و لپتاپها گرفته تا سرورهای مراکز داده و قطعات پیشرفته نیمهرسانا، همه و به موادی وابسته هستند که از این تنگه میگذرد. سناریویی که تا دیروز یک بحث نظری بود، حالا به شوکی مانند گرانی انرژی، شده است.
وقتی صحبت از تنگه هرمز میشود، اولین چیزی که به ذهن میرسد نفت و انرژی است. اما واقعیت این است که این آبراه ۲۱ مایلی، سالانه حجم عظیمی از مواد اولیه حیاتی برای صنعت فناوری را هم جابهجا میکند. آلومینیوم مورد نیاز بدنه گوشیهای هوشمند، مواد شیمیایی خاص برای ساخت تراشهها، گازهای نجیبی که در فرآیند لیتوگرافی استفاده میشوند، و حتی قطعات نیمهرسانای تمامشده، همگی از مسیر خلیج فارس و تنگه هرمز به کارخانههای مونتاژ در چین، ویتنام و هند میرسند.
بر اساس گزارشهای صنعتی، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از مواد اولیه و قطعات کلیدی صنعت الکترونیک جهان که از خاورمیانه و جنوب آسیا عبور میکنند، به نحوی به مسیر تنگه هرمز وابسته هستند. این رقم برای برخی مواد خاص مثل آلومینیوم اولیه (که کارخانههای بزرگ تولید آن در امارات و بحرین مستقر هستند) به بیش از ۶۰ درصد میرسد. با بسته شدن تنگه، این زنجیره تأمین پیچیده و ظریف، در حساسترین نقطه خود پاره شده است.
شاید عجیب به نظر برسد، اما کشوری مثل امارات یکی از بزرگترین تأمینکنندگان آلومینیوم برای صنعت فناوری جهان است. کارخانه «امارات آلومینیوم» (EGA) سالانه حدود ۲.۶ میلیون تن آلومینیوم تولید میکند که بخش قابل توجهی آن به کارخانههای اپل، سامسونگ و دل میرود. با بسته شدن تنگه، این محمولهها یا متوقف شدهاند یا باید از مسیرهای جایگزین با هزینه چند برابری ارسال شوند. همین یک مورد، کافی است تا قیمت تمامشده بدنه یک لپتاپ یا گوشی هوشمند تا ۱۵ درصد افزایش یابد.
افزایش هزینه تولید در سراسر جهان
بسته ماندن تنگه هرمز به دلیل محاصره دریایی ایران فقط زنجیره تأمین مواد اولیه را مختل نکرده است. شوک انرژی ناشی از کاهش عرضه نفت و افزایش قیمت آن به ۱۱۰ تا ۱۵۰ دلار در هر بشکه، هزینه تولید را در سراسر جهان بالا برده است. کارخانههای تولید تراشه در تایوان، کره جنوبی و چین که مصرفکنندگان بزرگ انرژی هستند، با افزایش سرسامآور قبض برق و گاز مواجه شدهاند.
شرکت «تی اس آن سی»، بزرگترین تولیدکننده تراشه در جهان، اعلام کرده که هزینه انرژی آن در سه ماهه اول ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۴۰ درصد افزایش یافته است. سامسونگ الکترونیک نیز گزارش داده که هزینه تولید هر تراشه حافظه حدود ۲۵ درصد بیشتر شده است. این افزایش هزینه، در نهایت به قیمت نهایی گوشیهای هوشمند، لپتاپها و سرورها منتقل میشود.
نکته جالب اینجاست که افزایش قیمت انرژی، فقط دامن تولیدکنندگان را نمیگیرد. حملونقل نیز به شدت گران شده است. کشتیهای کانتینربر که قطعات و محصولات نهایی را جابهجا میکنند، به دلیل بسته شدن مسیر کانال سوئز و دریای سرخ، مجبور به حرکت از مسیر دماغه امید نیک (حاشیه آفریقای جنوبی) هستند. این مسیر، سه برابر زمانبرتر و پنج برابر گرانتر است. هزینه حمل یک کانتینر ۴۰ فوتی از شانگهای به روتردام از ۱,۵۰۰ دلار به بیش از ۷,۰۰۰ دلار رسیده است. این رقم، مستقیماً به قیمت تمامشده هر محصول دیجیتالی که وارد اروپا میشود، اضافه میگردد.
کمبود هلیوم؛ تهدیدی برای تولید تراشه
باید توجه داشت که قطر، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان گاز طبیعی مایع (LNG) در جهان، منبع اصلی تأمین هلیوم برای صنعت نیمهرسانای جهان است. هلیوم، گازی بیاثر و فوقالعاده سرد، در فرآیند تولید تراشهها برای خنککاری و ایجاد خلاء استفاده میشود. بدون هلیوم، خطوط تولید تراشه متوقف میشوند.
قطر سالانه حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد از هلیوم مصرفی جهان را تأمین میکند و تقریباً تمام این مقدار از طریق تنگه هرمز صادر میشود. با بسته شدن تنگه، صادرات هلیوم قطر عملاً به صفر رسیده است. شرکتهای تولید تراشه در تایوان و کره جنوبی، که بزرگترین مصرفکنندگان هلیوم قطر هستند، ذخیره چند هفته بیشتر ندارند. تحلیلگران هشدار میدهند که اگر این بحران ادامه پیدا کند، تولید تراشه در جهان تا ۳۰ درصد کاهش مییابد.
کمبود هلیوم، مثل یک بمب ساعتی زیر صنعت فناوری جهان است. در کوتاهمدت، شرکتها میتوانند از ذخایر استراتژیک خود استفاده کنند، اما این ذخایر حداکثر برای ۲ تا ۳ ماه کفایت میکند. پس از آن، یا باید به دنبال منابع جایگزین (با هزینه بسیار بالاتر) باشند یا خطوط تولید را تعطیل کنند. تعطیلی خطوط تولید تراشه، یعنی کمبود جهانی گوشی، لپتاپ و خودرو. و کمبود، یعنی افزایش قیمت. قیمت تراشههای حافظه در سه ماهه اول ۲۰۲۶ حدود ۱۵ درصد افزایش یافته و پیشبینی میشود این رقم تا پایان سال به ۴۰ درصد نیز برسد.
قیمت گوشی هوشمند تا ۵۰ درصد گران میشود
نقطه پایانی این زنجیره بحران، جیب مصرفکننده است. افزایش هزینه مواد اولیه، انرژی و حملونقل، همگی در قیمت نهایی محصولات دیجیتال تجمیع میشوند. تحلیلگران صنعت فناوری پیشبینی میکنند که قیمت گوشیهای هوشمند، لپتاپها و تبلتها در نیمه اول ۲۰۲۶ بین ۳۰ تا ۵۰ درصد افزایش یابد.یک گوشی میانرده که قبل از جنگ حدود ۳۰۰ دلار قیمت داشت، ممکن است به ۴۰۰ تا ۴۵۰ دلار برسد. یک لپتاپ گیمینگ ۱,۵۰۰ دلاری، احتمالاً با برچسب قیمتی ۲,۰۰۰ دلار یا بیشتر روانه بازار خواهد شد. حتی محصولات اپل که زنجیره تأمین قویتری دارند، در امان نیستند. تحلیلگران پیشبینی میکنند که آیفون ۱۷ که قرار بود در پاییز ۲۰۲۶ عرضه شود، حداقل ۲۰ تا ۳۰ درصد گرانتر از نسل قبلی خواهد بود.
در کشورهای در حال توسعه، این افزایش قیمت میتواند به معنای حذف یک نسل کامل از اقتصاد دیجیتال باشد. در ایران که تحریمها و مشکلات ارزی نیز به این بحران اضافه شدهاند، وضعیت بدتر است. قیمت گوشیهای هوشمند در بازار ایران از ابتدای جنگ تاکنون حدود ۵۰ درصد افزایش یافته و برخی مدلها دو برابر شدهاند.
بنابراین در حال حاضر، دنیا راهحلی جز پایان محاصره و توافق ندارد. هرچند در بلندمدت، صنعت فناوری جهان قطعا به فکر تنوعبخشی به مسیرهای تأمین و ایجاد ذخایر استراتژیک مواد اولیه حیاتی خواهد بود.
