هفت صبح| ایرانیان سال ۱۴۰۴ را در شرایطی پشت سر گذاشتند که دو جنگ را تجربه کردند و در این سال با بیش از دو ماه قطعی اینترنت زندگی کردند. این اتفاقات بدترین تجربهها را برای اقتصاد ایران رقم زد. اما جنگ تنها برای ایران بد نبود، بلکه برای منطقه خاورمیانه و حتی جهان، گرانی و کمبود سوخت را تحمیل کرد. همچنین در سال ۱۴۰۴ پس از اینکه مکانیسم ماشه علیه ایران فعال شد تجارت ایران با تلاطم مواجه شد و در نهایت دولت مجبور به سیاستگذاری جدیدی در اقتصاد شد و در نتیجه حذف ارز ترجیحی برای کالاهای اساسی معیشت مردم را با تغییرات جدی روبهرو کرد. در این گزارش مسائلی که اقتصاد ایران و منطقه در سال ۱۴۰۴ با آن مواجه شدند بررسی شده است.
گرانی کالاهای اساسی در ایران سال ۱۴۰۴
مهمترین مسئله از ابتدای سالی که گذشت تشدید تحریمها و آغاز جنگی تحمیلی بود که در خردادماه آغاز شد و ۱۲روز طول کشید و علاوه بر اینکه هزینههایی در زمینه تسلیحات نظامی به دولت تحمیل کرد بسیاری از کسبوکارهای اینترنتی با مشکلاتی روبهرو شدند و بعد از اتمام جنگ نیز اثرات آن باقی ماند. هنوز مشکلات مربوط به جنگ در اقتصاد ایران نمایان بود که مکانیسم ماشه فعال شد و محدودیتهای بیشتری در اقتصاد به وجود آمد و قیمت ارز با جهش روبهرو شد و برای نخستین بار در شهریور نرخ دلار به ۱۳۰هزار تومان رسید.
از این رو دولت برای مدیریت نرخ ارز و حذف رانت واردات، ارز ترجیحی را حذف کرد، هرچند در ادامه جنگ اسفند ماه قیمت دلار را از مرز ۱۶۰ هزار تومان عبور داد. در ادامه تغییرات نرخ ارز، کالاهای اساسی در ایران سال ۱۴۰۴ با افزایش قیمت قابل توجهی مواجه شدند به ویژه قیمت روغن و گوشت که در نتیجه افزایش نرخ ارز واردات نهادهای دامی گران شد و این افزایش بین ۱۰۰ تا ۲۵۰ درصد بوده، اما این گرانی فقط محدود به این کالاها نبوده به طوری که طبق آمارهای بانک مرکزی تورم «نان و غلات» در زمستان افزایش قابل توجهی یافت. سال ۱۴۰۴ نزدیک به ۹۵ درصد (نزدیک به دو برابر تورم عمومی) ثبت شده است.
طبق دادههای بانک مرکزی تورم سالانه کل مواد غذایی در برخی ماهها بیش از ۶۶ درصد بوده و در اقلامی مانند میوه و خشکبار یا برنج حتی به بیش از ۱۱۰ درصد رسیده؛ در این میان نان و غلات در تیر، آبان و آذر بالاترین تورم را ثبت کردهاند . در جدول بودجه ۱۴۰۵، رقم ۵۰۴ همت برای یارانه آرد پیشبینی شده که نسبت به ۱۴۰۴ بیش از دو برابر است و از برنامههای جدید دولت برای افزایش قیمت نان حکایت دارد.
با وجود شکست سیاست حذف ارز ترجیحی در حوزه نان و اختلاف چندبرابری قیمت آرد دولتی با نرخ خرید تضمینی گندم، مصرف آرد دولتی ثابت مانده است. از آنجا که دهکهای پایین حدود ۱.۵ برابر دهکهای بالا نان مصرف میکنند، تخصیص یارانه مساوی و افزایش قیمت نان بدون توجه به سهم آن در سبد خانوار، چالش برانگیز بود.
جنگ و تبعات بسته شدن تنگه هرمز
در اسفند ماه پس از حملات رژیم صهیونی و آمریکا به ایران قیمت نفت از حدود ۷۰ دلار به بالای ۱۰۰ دلار رسید و قیمت گاز و سایر مشتقات نفتی افزایش یافت و همین مسئله منجر به ایجاد موج جدید تورم در بسیاری از کشورها شد. در مقطع کنونی جنگ ادامه دارد و تداوم بسته بودن تنگه هرمز توسط ایران به معنای یک شکست تحقیرآمیز برای آمریکا خواهد بود و تنها راه پایان دادن به این تهدید، یا دیپلماسی است یا اعزام شمار زیادی نیرو برای اشغال سواحل ایران. اما بهجاست که توجه داشته باشید در حالی که جنگ ادامه دارد، ایران حتی صادرات نفت خود را افزایش داده است.
از طرفی تنگه هرمز در معادلات ژئوپلیتیک انرژی جایگاه ویژهای دارد به طوری که ۱۴.۳ میلیون بشکه در روز معادل ۲۱ درصد از تجارت نفت جهان از این منطقه انجام میشود و با احتساب فرآوردههای نفتی، حجم کل مایعات نفتی عبوری از تنگه هرمز به میزان ۲۰.۳ میلیون بشکه در روز میرسد. عربستان سعودی (۳۸ درصد)، عراق (۲۳درصد) و امارات (۱۳درصد) بیشترین سهم از صادرات نفت خام و چین (۳۴ درصد)، هند (۱۳درصد) و کره جنوبی (۱۲ درصد) بیشترین سهم از واردات نفت خام از تنگه هرمز را به خود اختصاص دادهاند.
ضمن آنکه تنگه هرمز مسیر حیاتی ترانزیت الانجی (۲۰درصد تجارت جهانی) نیز هست که عمدتاً از قطر (دومین صادرکننده بزرگ الانجی در جهان) و حجم کمی از امارات صادر میشود. چین (۲۳درصد)، هند (۱۷درصد) و کره جنوبی (۱۱درصد) بیشترین حجم واردات الانجی از تنگه هرمز را به خود اختصاص دادهاند.
همچنین تنگه هرمز مسیر حیاتی ترانزیت الانجی (۲۰ درصد تجارت جهانی) نیز هست که عمدتاً از قطر (دومین صادرکننده بزرگ الانجی در جهان) صادر میشود. چین (۲۳درصد)، هند (۱۷درصد) و کره جنوبی (۱۱ درصد) بیشترین حجم واردات الانجی از تنگه هرمز را به خود اختصاص دادهاند. بر همین مبنا پیشبینی میشود که صادرکنندگان منطقه خاورمیانه در نتیجه مسدود ماندن تنگه هرمز با مشکل درآمدی مواجه شوند. در آن سوی معادله مطابق محاسبه بانکهای بینالمللی، تأثیر این افزایش قیمتها بر اروپا (تنها در حوزه نفت)، افزایش تورم به ۵.۵%، کاهش رشد اقتصادی به میزان ۰.۹ درصد و کاهش تولید ناخالص داخلی به میزان ۰.۱ درصد خواهد بود. در آمریکا نیز پیشبینی میشود هر 10دلار افزایش قیمت نفت معادل افزایش تورم به میزان ۰.۳ تا ۰.۴ درصد باشد و تورم این کشور به ۵.۵ درصد افزایش یابد.
مهمترین مشکلات جهان در سال ۱۴۰۴
اقتصاد جهان در حال حاضر تاب آوری بالایی ندارد، طبق نظرسنجی گالوپ مهمترین مشکلات جهان با نمونهگیری از ۱۰۷ کشور اعلام کرد اقتصاد در رتبه اول دغدغه مردم قرار دارد. به طور متوسط ۲۳ درصد از مردم در کشورهای مختلف، اقتصاد را مهمترین مسئله کشور خود میدانند. 10درصد از بزرگسالان در سراسر جهان، مسائل مربوط به کار را به عنوان مشکل اصلی کشور خود شناسایی میکنند. اگرچه نرخ بیکاری بالاتر با نگرانی بیشتر مرتبط است، اما بیکاری به تنهایی نارضایتی عمومی را توضیح نمیدهد. کیفیت مشاغل (به ویژه فقدان مشاغل خوب) عامل اصلی نگرانیهای جهانی در مورد کار است.
رده بعدی شامل غذا و سرپناه (۳ درصد)، مسائل اجتماعی (۳ درصد)، محیط زیست و تغییرات اقلیمی (۳ درصد) و سلامت (۳ درصد) است.
اقتصاد در تمام مناطق به جز آمریکای شمالی (شامل ایالات متحده و کانادا) که سیاست بیشترین موضوع مورد توجه مردم بوده است، رتبه اول را دارد. در حالی که در کشورهای جنوب صحرای آفریقا، کشورهای شوروی سابق و خاورمیانه و شمال آفریقا، مسائل مربوط به کار برجستهتر هستند.
نگرانیهای ملی نه تنها بر اساس منطقه جغرافیایی، بلکه بر اساس درآمد ملی نیز متفاوت است. مردم در کشورهای با درآمد بالا طیف گستردهای از مسائل را ذکر میکنند. به طور متوسط ۶۵ درصد یکی از پنج موضوع اصلی - اقتصاد، سیاست، کار، امنیت یا تأمین غذا/سرپناه - را به عنوان نگرانی اصلی خود شناسایی میکنند، در حالی که ۲۸ درصد یکی از هفت دسته جزئیتر را ذکر میکنند. در مقام مقایسه، ۸۱ درصد از مردم کشورهای کمدرآمد یکی از این پنج چالش را شناسایی میکنند که نشان میدهد در جایی که منابع اقتصادی کمیابتر است، چالشهای اساسیتری همچنان وجود دارند.
