هفت صبح| اگر قرار باشد یک روز کامل را در تهران بگذرانید، شاید اولین انتخابتان خیابانهای شمال شهر یا مرکز شلوغ پایتخت باشد اما تهران فقط همان تصویر همیشگی نیست. تهران، شهر لایههاست؛ شهر محلههایی که کمتر دیده شدهاند، اما بار اصلی زندگی را به دوش میکشند. حالا بیایید یک روز را نه درمناطق پرزرقوبرق پایتخت، بلکه در منطقه ۱۸ تهران سپری کنیم، منطقهای در جنوبغرب پایتخت که روایتش، روایت کار، مهاجرت و زیستن در حاشیه است.
از روستای یافتآباد تا منطقهای شهری
سابقه سکونت شهری و قرار گرفتن منطقه ۱۸ در شمار بافت شهری، به سال ۱۳۵۹ بازمیگردد. در تهران قدیم، کانون اصلی سکونت در این محدوده، روستای یافتآباد بود، روستایی که امروز نام یکی از محلههای اصلی منطقه را با خود دارد. پیش از گسترش شهر تهران، اغلب اراضی این محدوده را باغها و مزارع کشاورزی تشکیل میدادند و زندگی در آن، وابسته به زمین و آب و دامداری بود.
با توسعه تهران به سمت غرب و افزایش مهاجرت، آرامآرام این زمینها تغییر کاربری دادند. بر اساس طرح جامع اولیه شهر تهران، منطقه ۱۸ به عنوان بخشی کوچک از تهران مرکزی دیده شده بود، اما عبور خط راهآهن تهران–تبریز از شمال منطقه و نقطه اتصال آن از بافت پیوسته شهر، باعث شد این محدوده نقشی حاشیهای پیدا کند. این بیتوجهی در طرحهای شهری، زمینهساز شکلگیری بافتی شد که بیشتر بر اساس نیاز و ضرورت رشد کرد تا برنامهریزی.
قلب اقتصادی و خدماتی منطقه
منطقه ۱۸ دربرگیرنده بخش قابل توجهی از دامداریهای تهران و صنایعی با عملکرد فرامنطقهای مانند شیر پاستوریزه، کیان تایر و بازار آهن است. بازار آهن که در مرکز هندسی منطقه قرار دارد، یکی از چالشهای پایدار شهری به شمار میرود، بازاری که قرار بود خدماتی فرامنطقهای باشد، اما فشار مضاعفی بر زیرساختهای محلی وارد کرده است. در کنار اینها، بازار مبل یافتآباد و مجتمعهایی مانند بازار مبل کاسپین و بازار مبل ایران، منطقه را به یکی از قطبهای اصلی صنعت مبلمان کشور تبدیل کردهاند.
نفس تازه در دل تراکم
با وجود چهره صنعتی، منطقه ۱۸ از نظر فضاهای سبز و تفریحی نیز غنی است. بوستان قائم (عج) به عنوان یکی از بزرگترین پارکهای تهران، با امکاناتی چون دریاچه، زمینهای ورزشی، شهرک آموزش ترافیک و شهربازی، نقش مهمی در زندگی اجتماعی منطقه دارد.
بوستان بانوان نرگس، بزرگترین پارک بانوان تهران، با مساحت بیش از ۲۱ هکتار، نمونهای از سرمایهگذاری شهری در ارتقای کیفیت زندگی زنان است. در کنار آن، دهها بوستان محلی مانند بوستان خلیج فارس، شقایق، مهر، بهاران و اردیبهشت، ریههای تنفسی منطقه به شمار میروند.
رشد جمعیت؛ مهاجرت، کار و تراکم
از اواخر دهه ۱۳۵۰، منطقه ۱۸ شاهد افزایش چشمگیر جمعیت بود. عواملی مانند قیمت پایین زمین، استقرار صنایع، موقعیت منطقه به عنوان ورودی شهر تهران و جذب کارگران و مهاجران کمدرآمد، باعث شد جمعیت منطقه از حدود ۲۹۶ هزار نفر در سال ۱۳۵۷ به بیش از ۴۱۰ هزار نفر در سال ۱۳۷۵ برسد.این رشد سریع، بدون زیرساخت مناسب، بافتی پرتراکم، ریزدانه و با معابر کمعرض ایجاد کرد. خانهها نزدیک به هم، محلهها فشرده و خیابانها باریک شدند. منطقه ۱۸ بیشتر به محل سکونت کسانی تبدیل شد که شغلشان در کارگاهها، کارخانهها و واحدهای صنعتی اطراف بود.
چهارراه ارتباطی جنوبغرب تهران
منطقه ۱۸ از شمال به بزرگراه فتح و خیابان زرند، از شرق به بزرگراه آیتالله سعیدی، از غرب به بزرگراه آزادگان و شهرستانهای قدس و شهریار و از جنوب به اسلامشهر و چهاردانگه محدود میشود. این موقعیت باعث شده منطقه در یکی از مهمترین گرههای ارتباطی جنوبغرب تهران قرار بگیرد.در تقسیمبندی کلان شهری، منطقه ۱۸ در حوزه جنوبی تهران واقع شده است. اگرچه هویت مذهبی در مناطق همجوار جنوبی پررنگتر است، اما عملکرد غالب منطقه ۱۸ صنعتی، انبارداری و حملونقل است، ویژگی که چهره متفاوتی به آن داده است.
سکونت در سایه صنعت
بخش عمده ساکنان منطقه ۱۸ را اقشار کمدرآمد، کارگران و شاغلان صنایع و کارگاههای تولیدی تشکیل میدهند. سکونت در این منطقه بیش از آنکه انتخابی باشد، تابع شغل و محل کار است. به همین دلیل، محلههای مسکونی عمدتا در حاشیه محورهای اصلی مانند محور ساوه، معلم، الغدیر و هفده شهریور شکل گرفتهاند.
تداخل شدید کاربریهای مسکونی، صنعتی و فرامنطقهای، بافتی گسسته و ناپیوسته ایجاد کرده است. وجود باغها و اراضی کشاورزی رهاشده در میان بافت شهری، کمربند سبز ناتمام و کاربریهای ناسازگار، انسجام فضایی منطقه را کاهش داده است. با این حال، اشتغال همچنان ستون اصلی زندگی در این منطقه به شمار میرود.
هویتهای کوچک در یک منطقه
منطقه ۱۸ از هفت ناحیه و هجده محله تشکیل شده است؛ محلههایی مانند یافتآباد، شادآباد، شهرک ولیعصر، خلیج فارس، نوروزآباد و سعیدآباد. هرکدام از این محلهها، ترکیبی از سکونت، کار و زندگی روزمره را در خود جای دادهاند.
عبور مداوم شهر
بزرگراههای آزادگان و آیتالله سعیدی شریانهای اصلی منطقهاند. خطوط اتوبوسرانی و بیآرتی خط ۱۰، ارتباط منطقه را با شمال و مرکز تهران برقرار میکنند. ایستگاه متروی نعمتآباد نیز دسترسی ریلی منطقه را تأمین کرده و با اجرای خط ۱۱ مترو، آینده حملونقل منطقه روشنتر به نظر میرسد.
منطقهای برای شناخت تهران واقعی
منطقه ۱۸ شاید مقصد اول گردشگری نباشد، اما یکی از بهترین نقاط برای شناخت تهران واقعی است، تهرانی که با کار، مهاجرت، تلاش و زیستن در حاشیه شکل گرفته است. یک روز در این منطقه، فرصتی است برای دیدن شهری که کمتر دیده شده، اما بیشترین سهم را در تداوم زندگی شهری دارد.
