هفت صبح، لیلا مرگن | ناوگان حملونقل عمومی کشور در کلانشهرهای آلوده که تعطیلی مدارس در آن به رویهای ثابت تبدیل شده، با سرعتی لاکپشتی توسعه مییابد؛ در حالی که کارشناسان میگویند 70 درصد منشا آلودگی در کلانشهری مثل تهران مربوط به تردد خودروهاست و توسعه حمل و نقل عمومی پاک، علاج مشکل بدخیم آلودگی در شهرهای آلوده است. البته بهدلیل نبود عزم جدی و ضعف سازمان محیط زیست در اجرای برنامهها، در حال حاضر وسایل حمل و نقل عمومی به اندازه کافی در دسترس همه مردم نیست و خیابانها در تصرف خودروهای تک سرنشین است.
امسال هفته هوای پاک را در حالی پشت سر میگذاریم که شاخصهای آلودگی هوا در کلانشهرهای آلوده کشور همچنان بین رنگ قرمز و نارنجی نوسان میکنند. چند روزی هست که مدارس از وضعیت تعلیق و تعطیلی درآمدهاند و روند عادی و حضوری کلاسها پیگیری میشود. هوای آلوده دیگر پای ثابت زندگی شهروندان کلانشهرها شده و گروههای حساس چشم به شاخصها دارند تا ببینند میتوانند روال عادی زندگی خود را ادامه دهند یا نه. روزهای آلوده در کلانشهرهای کشور رو به افزایش است و اگرچه نسخههای متعددی برای حل این معضل پیچیده میشود اما معلوم نیست چرا برنامهها اجرا نمیشوند.
یکی از مواردی که پای ثابت همه برنامهریزیهاست، توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی است. اگرچه بر اساس برنامهریزیها قرار بوده نیمی از ترددها با وسایل نقلیه عمومی انجام شود اما امروز حدود 18 درصد جابهجایی مردم با سیستم حمل و نقل عمومی در شهرهای بزرگ انجام میشود و در بر همان پاشنه قبلی یعنی استفاده از خودروهای شخصی و تک سرنشین میچرخد. اهمیت توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی آنقدر هست که یکی از روزهای هوای پاک امسال به نام «حمل و نقل عمومی و هوای پاک» نامگذاری شده است اما چرا این شعار تکراری، هیچ وقت اجرایی نمیشود و آیا توسعه ناوگان عمومی میتواند بر آلودگی هوا تاثیر بگذارد؟
70 درصد آلودگی تهران ناشی از تردد خودروها
یوسف رشیدی عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی در گفتوگو با هفتصبح؛ 70درصد آلودگی کلانشهری مثل تهران را ناشی از تردد خودروها شامل موتورسیکلت، خودروی سواری، کامیونت، کامیون و اتوبوس میداند. به همین دلیل معتقد است که سیستم حمل و نقل مثل منابع ثابت یعنی دودکش منازل و غیره در تولید آلودگی هوای کلانشهرهای بزرگ نقش مهمی دارند.
به گفته او، استفاده از سوخت استاندارد و خودروی استاندارد بهویژه در حمل و نقل عمومی که مسافران را به صورت انبوه جابهجا میکند، میتواند نقش مهمی در کنترل آلودگی هوا داشته باشد اما باید توجه داشته باشیم که خودروهای به کار گرفته شده در حمل و نقل عمومی دودزا نبوده و مجهز به تکنولوژیهای کنترل آلودگی هوا باشند. البته حتی اگر وسایط حمل و نقل عمومی این ویژگیها را هم نداشته باشند، با توجه به اینکه تعداد مسافر بیشتری نسبت به خودروهای سواری جابهجا میکنند، سرانه تولید آلودگی آنها کمتر است. اگر سیستم حمل و نقل عمومی برقی باشد و مثل مترو با سیستم برق فعال باشد که مطلوبترین وضعیت را برای حل مشکل آلودگی ایجاد میکند.
تاثیرگذاری ناچیز تاکسی برقی بر کنترل آلودگی
بارها در پایتخت مسیرهای برقی برای اتوبوسها با صرف هزینه زیاد تعریف شده اما با تغییرات مدیریتی در شهرداریها، این مسیرها به دست فراموشی سپرده شده و اتوبوسهای دیزلی جایگزین انواع برقی شدهاند. اخیرا با شعار بهبود هوا، تاکسیهای برقی هم به ناوگان حمل و نقل پایتخت افزوده شدهاند. پس چرا استفاده از اتوبوس برقی در تهران جدی گرفته نمیشود و آیا تاکسیهای برقی بر آلودگی هوا موثر هستند؟
رشیدی در این رابطه میگوید که در گذشته اتوبوس برقی در مسیر میدان امام حسین (ع) تا ترمینال شرق فعالیت میکرد و این سیستم موفق بود اما توسعه آن نیاز به این دارد که مسئولان بخواهند از سیستم حمل و نقل عمومی برقی استفاده کنند.او اگرچه معتقد است که اتوبوسهای برقی میتوانند سهم بزرگی در کاهش آلودگی هوا داشته باشند اما برای تاکسیهای برقی چنین سهمی قائل نیست زیرا تعداد مسافر کمتری نسبت به اتوبوسها جابهجا میکنند.
به گفته عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی تکنولوژی اتوبوسهای پاک چندان پیچیده نیست و میتوان آن را در داخل تولید کرد یا بخشی از آن تولید داخل باشد. آنچه امروز سبب شده توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی در کشور با کندی انجام شود، نبود عزم و اراده جدی است و برای اینکه این عزم و اراده در متولیان ایجاد شود، باید سازمان حفاظت محیط زیست فشار لازم را ایجاد کند تا دستگاههای مربوطه، خواستههایش را اجرایی کنند.
کمبود امکانات و تجهیزات در سازمان محیط زیست
مهرداد کمال محسنی، مدیر کل اسبق دفتر آمار پایش و کنترل آلودگی هوای سازمان حفاظت محیط زیست نیز ضعف عملکرد این سازمان را یکی از دلایل مهم عدم توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی میداند. او به هفتصبح میگوید: سالها تجربه من در محیط زیست این را میگوید که این سازمان را به لحاظ امکانات، تخصص، نیرو، تجهیزات و اعتبارات عقب مانده و ضعیف نگه داشتهاند. سازمانی که مسئولیت خیلی سنگینی دارد .
اما امکاناتش به هیچ وجه با نیاز روز جامعه همخوانی ندارد و نمیتواند به وظایف اصلی خودش بپردازد. کمال محسنی ریشه همه این مسائل را مرتبط با سیاستهای کلان مملکت میداند و معتقد است که آنقدر سرمان به مسائل دیگر گرم است که به مسائل اساسی از جمله محیط زیست زیاد نمیاندیشیم و جزو اولویتهای کاریمان نیست. تعطیلی مدارس تحت تاثیر آلودگی هوا برای مدیران ارشد مهم نیست زیرا آنها به مسائل مهمتری که شاید اجتنابناپذیر است، میپردازند و آنچه امروز در کشور شاهد آن هستیم، این است که شرایط برای پرداختن به مسائل محیط زیست مهیا نیست.
مدیر کل اسبق دفتر آمار پایش و کنترل آلودگی هوا؛ وضعیت بد اقتصادی کشور و نبود اعتبارات را دلیل دیگری میداند که سبب شده زیرساختها و تجهیزات برای توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی فراهم نشود و بحران شدید اقتصادی، منابع مالی را به سمت نیازهای اولیه جامعه هدایت کند. سیستم حمل و نقل عمومی درآمدزاست و منابع مالی حاصل از آن میتواند صرف توسعه ناوگان شود اما آیا تمام منابع درآمدی صرف هزینههای جاری میشوند و فرصتی برای توسعه ناوگان باقی نمیماند؟ کمال محسنی میگوید که برای به سوددهی رسیدن حمل و نقل عمومی، باید ابتدا زیرساخت فراهم باشد اما در حال حاضر شرط اولیه برقرار نیست.
به اعتقاد او، ایرادات توسعه حمل و نقل عمومی یک مسئله چند بعدی است. در کنار همه مسائل این حوزه، مدیریت ناکارآمد هم مزید بر علت میشود و در این حوزه و دیگر حوزهها موجب شده که با اشکالات عدیدهای مواجه باشیم. موضوع کمبود اعتبارات و مدیریت دو عامل مهمی هستند که سبب میشود به توسعه حمل و نقل عمومی پرداخته نشود. سر مسئولان هم به قدری به موضوعات دیگر گرم است که خیلی فرصت اندیشیدن واقعی در این زمینه را ندارند.
عقب ماندگی تاریخی در حوزه حمل و نقل عمومی و هوایی که هر روز ناسالمتر میشود، ناترازی هوای پاک را هم به مجموع ناترازیهای موجود در کشور اضافه کرده است. ناترازیای که عدم توجه به آن، میتواند به قیمت جان انسانها تمام شده و کلانشهرهای کشور که نبض اقتصاد در آن میزند را به مکانی غیر قابل زیستن تبدیل کند. آیا مسئولان سازمان حفاظت محیط زیست بهعنوان متولیان اصلی کنترل آلودگی هوا، صدای زنگ خطر را شنیدهاند؟
