روزنامه اعتماد در تازهترین گزارش خود ادعا کرده است که ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور که اکنون با ریاست محمدرضا عارف فعالیت خود را آغاز کرده، قرار است مقدمات رفع انسداد اینترنتی را فراهم کند؛ به گونهای که حداکثر تا میانههای خرداد ماه، زمینه اتصال شهروندان به اینترنت بینالمللی فراهم شود.
یک پرسش کلیدی که این روزها ذهن میلیونها ایرانی را مشغول کرده است
این سوال که پس از انتصاب عارف به عنوان رئیس ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی، چه تحولاتی در فرآیند دسترسی مردم به اینترنت بینالمللی رخ خواهد داد، این روزها به دغدغه اصلی اکثریت ایرانیان تبدیل شده؛ آن هم در شرایطی که مدت زمان انسداد ارتباطی و قطعی اینترنت در ایران از مرز ۷۶ روز عبور کرده است. در این میان، موضوع توزیع اینترنت پرو که برخی آن را «اینترنت طبقاتی» یا «اینترنت پولدارها» مینامند، بر ابهامات موجود افزوده است.
افشای تخلفات گسترده در توزیع اینترنت پرو
اوضاع به جایی رسید که وزیر ارتباطات و دادستان کل کشور، رسماً از تخلفات گسترده در نحوه توزیع اینترنت پرو پرده برداشتند و اعلام کردند جزئیات این پرونده طی یک هفته آینده رسانهای خواهد شد. همزمان، رئیسجمهور نیز با انتشار توییتهای پیاپی و اظهارنظرهای مکرر، از این تبعیض آشکار اعلام برائت کرد و تأکید نمود که از تمام ظرفیتهای قانونی دولت برای ایجاد رویکردی عادلانه در زمینه دسترسی همگانی به اینترنت بینالمللی استفاده خواهد کرد.
انتصاب عارف؛ برگ برنده پزشکیان برای پایان دادن به بحران
در میانه این رویدادها، خبری منتشر شده که به باور بسیاری از تحلیلگران، میتواند چشمانداز متفاوتی برای رفع محدودیتها ترسیم کند. انتصاب محمدرضا عارف به عنوان رئیس ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی، در واقع بخشی از پازلی است که مسعود پزشکیان در طول یک هفته اخیر چیده است تا از دل آن به یکی از طولانیترین محدودیتهای ارتباطی تاریخ ایران پایان دهد.
بر اساس این گزارش، پزشکیان از عارف خواسته است ساختاری چابک برای اتصال دوباره، روزآمدی و بهینهسازی فضای مجازی و اینترنتی فراهم سازد. همچنین رئیسجمهور «تدوین و اجرای نقشه راه جامع تحول در حکمرانی فضای مجازی»، «بازآرایی ساختارهای تصمیمسازی و تصمیمگیری از جمله ساماندهی و ارتقای کارآمدی دبیرخانه شورای عالی و مرکز ملی فضای مجازی» و نیز «استقرار نظام نظارت راهبردی و پایش مستمر عملکرد دستگاهها در این حوزه» را از جمله مأموریتهای محوله به عارف برشمرده است.
اولین نشست ستاد ویژه هفته آینده برگزار میشود
پیگیریهای روزنامه اعتماد حاکی از آن است که نخستین نشست این ستاد به زودی و طی هفته آینده به ریاست عارف برگزار خواهد شد. قرار بر این است که این ستاد مقدمات لازم برای رفع انسداد اینترنتی را فراهم کند تا حداکثر تا میانههای خرداد ماه، زمینه اتصال شهروندان به اینترنت بینالمللی فراهم شود. برای تحقق این هدف، عارف از یک سو تلاش خواهد کرد از اساتید ارتباطات، نخبگان و تشکلهای مدنی استفاده کند و از سوی دیگر، زمینههای همافزایی نهادهای حاکمیتی را برای سرویسدهی بهتر به مردم فراهم سازد. شنیده میشود نام برخی استادان سرشناس ارتباطات مانند هادی خانیکی و علی ربیعی برای مشورت در این ستاد مطرح است.
وعدهای که پزشکیان در انتخابات داد
یکی از وعدههای شفاف مسعود پزشکیان در ایام رقابتهای انتخاباتی چهاردهمین دوره ریاستجمهوری، بهبود کیفیت اینترنت و رفع محدودیتهای اعمال شده بر فضای سایبری و شبکههای اجتماعی بود. رئیسجمهور و تیم نزدیکش بلافاصله پس از تشکیل کابینه، تلاش برای روانسازی مناسبات ارتباطی ایرانیان در فضای مجازی را در دستور کار خود قرار دادند. حاصل این تلاشها در جریان رفع فیلتر واتساپ نمایان شد.
در این باره روایتهای جالب توجهی از استدلالهای رئیسجمهور در جلسه مربوط به رفع فیلتر واتساپ نقل شده که نشاندهنده دیدگاه او در مواجهه با چنین محدودیتهایی است. بر اساس این روایتها، پزشکیان در آن نشست در پاسخ به برخی نمایندگان مجلس و موافقان تداوم فیلترینگ عنوان کرده است: «تداوم سیاستهای محدودسازی یا انسداد رسانهای نه تنها در راستای منافع ملی کشور نیست، بلکه باعث افزایش نارضایتیهای عمومی و مشکلات فزاینده برای نظام حکمرانی میشود.»
قصه قطعی اینترنت از کجا شروع شد؟
بر اساس این گزارش، جنگ ۱۲ روزه، رخدادهای تلخ دیماه ۱۴۰۴ و نهایتاً جنگ ۴۰ روزه رمضان، مسیر را برای دولت پر از سنگلاخ کرد. دشمنان با بهرهگیری از ظرفیتهای ارتباطی، دامنه وسیعی از حملات خود را برنامهریزی میکردند. این روند در نهایت باعث شد شورای عالی امنیت ملی به محدودسازی اینترنت تا زمان رفع بحران رأی دهد. اما دولت هر بار با فروکش کردن بحرانها و جنگها، بلافاصله تلاش میکرد وضعیت اینترنت را به روال سابق بازگرداند.
ماجرای جنگ ۴۰ روزه و عبور دشمن از تمامی خطوط قرمز پیشین، باعث شد برای نخستین بار روند انسداد ارتباطی در ایران رکوردهای قبلی را بشکند و به بیش از ۷۵ روز برسد. با آغاز آتشبس، تلاشهای شخص رئیسجمهور، معاون اول و وزیر ارتباطات برای عادیسازی وضعیت اینترنت شدت بیشتری پیدا کرد، اما به نظر میرسد هنوز شورای عالی امنیت ملی دلایلی را مطرح میکند که بر اساس آن، رفع فیلترینگ غیرممکن به نظر میرسد.
اینترنت پرو؛ زلزلهای که همه معادلات را به هم ریخت
توزیع اینترنت پرو اما تمام استدلالهای موافقان انسداد ارتباطی را فرو ریخت. پیش از این، موافقان فیلترینگ و قطعی اینترنت اعلام میکردند که اینترنت عمومی باید مسدود بماند، زیرا دشمنان با تکیه بر فناوریهای نوین میتوانند از آن علیه کشور و مقامات استفاده کنند. اما با توزیع اینترنت پرو، این فرضیه عملاً بیاعتبار شد؛ چراکه اپراتورها در ازای دریافت مبالغ قابل توجه، زمینه دسترسی برخی دهکهای برخوردار به اینترنت بینالمللی را فراهم میساختند.
نکته قابل تأمل اینجاست که اگر قطع اینترنت با تکیه بر استدلال مسائل امنیتی معقول به نظر میرسید، فروش اینترنت پرو با هیچ منطقی همخوانی نداشت. این بار هم سر شهروندان بیکلاه مانده بود؛ آنهایی که در دهکهای پایین اقتصادی جای میگیرند و توان خرید اینترنت پرو را ندارند.
واکنش تند پزشکیان به تبعیض اینترنتی
این نظام دستهبندی متناقض و غیرعادلانه، واکنش پزشکیان را در پی داشت. رئیسجمهور که بنیان گفتمان خود را بر رویکردهای عادلانه استوار کرده بود، نتوانست در برابر این اجحاف و تبعیض علیه فرودستترین اقشار اقتصادی جامعه ساکت بماند.
پیگیریهای اعتماد نشان میدهد که تصمیم به استفاده از اینترنت پرو در دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی اتخاذ شده است؛ تصمیمی که با مخالفت جدی دولت و شخص رئیسجمهور مواجه شده. تلاش برای ایجاد ستاد ساماندهی و راهبری فضای مجازی در واقع برای جلوگیری از اتخاذ چنین تصمیماتی است که نه تنها گرهی از مشکلات کشور باز نمیکنند، بلکه خود به عاملی مشکلساز تبدیل میشوند.
۵ روز، ۲ توییت، یک حکم و چندین اظهارنظر
در همین راستا، رئیسجمهور تنها طی ۵ روز، دو توییت، یک حکم و چندین اظهارنظر انجام داد تا این پیام را به مخاطبان منتقل کند که دولت با رویکردهای تبعیضآمیز در حوزههای مختلف از جمله دسترسی شهروندان به اینترنت مخالف است. آخرین واکنش پزشکیان به توییت سهشنبه شب و صدور حکم ویژه برای عارف بازمیگردد.
پزشکیان با انتشار این پیام که «ارتباطات مبتنی بر فناوری اطلاعات و اینترنت به بخش جدانشدنی زندگی مردم تبدیل شده» سعی کرد به جامعه اعلام کند که دولت نه تنها مخالف تبعیض در توزیع اینترنت است، بلکه برنامههای جدی برای تغییر این رویکرد دارد. از سوی دیگر، به عارف مأموریت داد تا در «قالب ساختاری چابک» وعدههای دولت به مردم را عملی کند.
سخنگوی دولت چه گفت؟
روز سهشنبه، سخنگوی دولت با تأکید بر اینکه تصمیم قطعی درباره اینترنت توسط شورای عالی امنیت ملی اتخاذ شده، گفت: «پس از دور شدن سایه جنگ وضعیت اینترنت به تدریج به حالت عادی تغییر میکند.»
مجموعه این تحولات باعث بروز امیدواریهایی نسبت به پایان یافتن وضعیت معلق برای شهروندان شده است. ایرانیانی که برای رونق کسب و کار خود، برقراری مناسبات ارتباطی و بهرهمندی از ظرفیتهای آموزشی به اینترنت نیاز دارند، باید منتظر نخستین نشست ستاد ساماندهی و راهبری فضای مجازی به ریاست عارف بمانند تا پس از آن مشخص شود آیا نهادهای موازی تصمیمگیر در این حوزه جای خود را به یک ساختار قانونی و ضابطهمند خواهند داد یا نه.
