در پی مأموریت رئیسجمهوری به معاون اول برای پیگیری و تحقق مطالبات عمومی و تقویت هماهنگیهای اجرایی، اکنون یکی از مهمترین مطالبات فعالان اقتصادی و صاحبان کسبوکارهای مجازی، پایداری دسترسی و جلوگیری از تکرار اختلالهایی است که زنجیره فعالیت اقتصاد دیجیتال را تحت تأثیر قرار میدهد.
فعالان این حوزه میگویند: «اختلال در اینترنت فقط به معنای از دست رفتن چند روز فروش نیست، بلکه بر اعتماد مشتری، سرمایهگذاری، پشتیبانی، تبلیغات و حتی آینده کسبوکارها اثر میگذارد و در این میان، اینترنت پرو نیز نمیتواند پاسخگوی نیاز واقعی بازار باشد.»
در شرایطی که کشور در ماههای گذشته با تبعات جنگ تحمیلی و ملاحظات امنیتی ناشی از آن روبهرو بوده، بخشی از کسبوکارهای مجازی نیز از محدودیتها و اختلالهای اینترنتی آسیب دیدهاند. این آسیب بهویژه متوجه کسبوکارهایی بوده که برای فروش کالا و خدمات، ارتباط مستقیم با مشتری، بازاریابی و دریافت سفارش به اینترنت بینالمللی وابستهاند. در این میان، اینستاگرام همچنان یکی از بسترهای پرکاربرد فروش آنلاین برای بسیاری از کسبوکارهای خرد و خانگی است و هرگونه اختلال در دسترسی عمومی به این بستر، هم فروشنده و هم خریدار را همزمان از چرخه مبادله خارج میکند.
اینترنت پرو؛ راهحلی که به بنبست خورد
همزمان با برخی محدودیتها، موضوع «اینترنت پرو» یا دسترسی ویژه برای برخی کسبوکارها و نهادها نیز مطرح شد؛ دسترسیای که قرار بود در موارد محدود و برای مشاغل دارای نیاز ضروری به اینترنت بینالمللی مورد استفاده قرار گیرد. اما مسأله اصلی اینجاست که حتی اگر بخشی از فروشندگان به اینترنت دسترسی داشته باشند، بدون حضور مصرفکننده و مشتری، امکان تداوم فروش و فعالیت اقتصادی وجود نخواهد داشت. فعالان این حوزه معتقدند همانقدر که دسترسی کسبوکارها به اینترنت ضروری است، دسترسی مشتریان نیز باید برقرار باشد تا چرخه اقتصاد دیجیتال از حرکت نایستد.
خسارت فراتر از چند روز فروش؛ هشدار رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی
رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، در گفتوگو با روزنامه ایران میگوید: «قطعی و محدودیت اینترنت صرفاً به معنای از دست رفتن چند روز فروش برای کسبوکارهای آنلاین نیست، بلکه در عمل کل زنجیره اقتصاد دیجیتال را مختل میکند.»
به گفته او، وقتی اینترنت قطع یا محدود میشود، فروش یا بهطور کامل متوقف میشود یا بهشدت افت میکند. در کنار آن، تبلیغات، فرآیند جذب مشتری، پاسخگویی، پشتیبانی و حتی ارسال سفارشها نیز دچار اختلال میشود.
الفتنسب تأکید میکند این وضعیت فقط به کاهش درآمد مقطعی ختم نمیشود، بلکه اعتماد مشتریان را نیز از بین میبرد؛ آسیبی که گاه باعث میشود مشتری برای همیشه از یک کسبوکار فاصله بگیرد. او میگوید: «در چنین شرایطی سرمایهگذاران هم نسبت به آینده بیاعتماد میشوند و برندها برای بازگرداندن مشتریان خود ناچارند هزینههای سنگینی بپردازند.»
به گفته رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، مهمترین خسارت این وضعیت، بیثباتی فضای کسبوکار است؛ زیرا اقتصاد دیجیتال اساساً بر اعتماد کاربران بنا شده و وقتی فعال اقتصادی در هر لحظه نگران قطع دسترسی باشد، امکان برنامهریزی بلندمدت از بین میرود و سرمایهگذاری نیز کاهش پیدا میکند.
الفتنسب با اشاره به وابستگی گسترده فعالیتهای اقتصادی به اینترنت میگوید: «حتی کسبوکارهایی که در ظاهر آنلاین نیستند نیز از این وضعیت آسیب میبینند. امروز بسیاری از فرآیندها از فروش و پرداخت گرفته تا تبلیغات، لجستیک، خدمات مشتری و حتی ارتباطات داخلی شرکتها به اینترنت وابسته است.»
او در ادامه میگوید: «هرچند برخی نهادهای داخلی و مجموعههای مستقل بینالمللی برآوردهایی از خسارتهای ناشی از قطعی اینترنت ارائه کردهاند، اما هنوز نظام شفاف و رسمی برای محاسبه دقیق این خسارتها وجود ندارد. با این حال، تقریباً همه گزارشها بر یک نکته اتفاقنظر دارند: قطعی اینترنت فقط باعث افت فروش چند پلتفرم یا فروشگاه اینترنتی نمیشود، بلکه به کاهش گردش مالی، افت بهرهوری، توقف بخشی از خدمات و تضعیف اقتصاد دیجیتال منجر میشود.»
به گفته رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، بیشترین فشار ناشی از اختلالهای اینترنتی متوجه فریلنسرها، فروشگاههای اینستاگرامی، مشاغل خانگی و کسبوکارهای کوچک است؛ گروههایی که ذخیره مالی کمتری دارند و معمولاً از زیرساخت جایگزین نیز برخوردار نیستند. او میگوید: «وقتی یک فریلنسر چند روز نتواند پاسخ مشتری را بدهد، بهویژه اگر مشتری خارجی داشته باشد، مسأله فقط از دست رفتن یک پروژه نیست؛ اعتبار حرفهای او هم آسیب میبیند.»
اینترنت پرو، راهحل پایدار نیست؛ تأکید رئیس اتحادیه
الفتنسب درباره اینترنت پرو نیز توضیح میدهد: «این نوع دسترسی قرار بود برای کسبوکارهایی که واقعاً نیاز حیاتی به اینترنت بینالمللی دارند و آن هم برای مدت محدود در شرایط خاص، فعال شود. اما مشکل اینجاست که بخش بزرگی از آسیبدیدگان، همان کسبوکارهای خرد و فروشگاههای فعال در شبکههای اجتماعی هستند. حتی اگر به این گروهها دسترسی داده شود، در صورتی که مردم و مشتریان به اینترنت دسترسی نداشته باشند، امکان فروش واقعی وجود نخواهد داشت.»
او تأکید میکند: «اینترنت نباید به یک امتیاز ویژه تبدیل شود. ممکن است در شرایط بحرانی و در بازههای کوتاه، محدودیتهایی قابل درک باشد، اما تداوم چنین شرایطی برای مدت طولانی، اقتصاد دیجیتال را با مشکلات جدی روبهرو میکند.»
الفتنسب میگوید: «در اقتصاد دیجیتال شاید بزرگترین خسارت، از دست رفتن منافع آینده باشد. استارتاپها فقط درآمد امروز خود را از دست نمیدهند، بلکه فرصت رشدی را که میتوانستند در آینده تجربه کنند نیز از دست میدهند. یک فروشگاه سنتی ممکن است بعد از چند روز تعطیلی، دوباره از همان نقطه فعالیت خود را از سر بگیرد، اما یک پلتفرم دیجیتال اگر اعتماد و ترافیک خود را از دست بدهد، ممکن است ماهها زمان و هزینه صرف کند تا دوباره به شرایط گذشته بازگردد.»
نظر معاون اقتصادی اتاق اصناف؛ اینترنت پرو یعنی تبعیض در دسترسی
احسان سقایی، معاون اقتصادی و برنامهریزی اتاق اصناف ایران، نیز در گفتوگو با خبرنگار روزنامه ایران با اشاره به نبود آمار دقیق از میزان خسارتها میگوید: «عدد ثابت و سادهای برای برآورد خسارتها وجود ندارد، زیرا بسیاری از واحدهای صنفی علاوه بر فروش حضوری، فروش اینترنتی هم دارند یا از اینترنت و شبکههای اجتماعی بهعنوان بستر جذب مشتری استفاده میکنند و اساساً بخش بزرگی از فعالیتهای اقتصادی به اینترنت وابسته شده است.»
او میافزاید: «بررسی آمارهای شاپرک نشان میدهد رخدادهای اخیر و اختلال در اینترنت، اثر خود را بر بازار گذاشته است. اگرچه ممکن است در برخی مقاطع میزان پرداختها افزایش ظاهری داشته باشد، اما این افزایش بیشتر ناشی از گرانی کالاهاست و در واقع، رونق بازار کاهش یافته است.»
سقایی میگوید: «بخش قابل توجهی از کسبوکارهای کوچک که در بستر شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام فعالیت میکردند با مشکلات جدی روبهرو شدهاند و برخی از آنها در عمل از چرخه فعالیت خارج شدهاند، زیرا تمام ارتباط آنها با مشتری از طریق اینترنت برقرار میشد.»
معاون اقتصادی و برنامهریزی اتاق اصناف ایران درباره اینترنت پرو میگوید: «این نوع اینترنت برای برخی مشاغل که نیاز ضروری به ارتباط با اینترنت بینالملل دارند، میتوانست تا حدی راهگشا باشد؛ از جمله برنامهنویسان برای دسترسی به کتابخانهها و بسترهای کدنویسی یا برخی مشاغل فنی که نرمافزارهای تخصصی آنها نیازمند بهروزرسانی است.» با این حال، او تصریح میکند: «اتاق اصناف با این نوع اینترنت موافق نیست، زیرا این موضوع نوعی تبعیض در دسترسی ایجاد میکند.»
سقایی میگوید: «کسبوکارها در یک زنجیره دوطرفه فعالیت میکنند و نمیتوان فقط یک سمت این زنجیره را به اینترنت متصل کرد و طرف دیگر، یعنی مشتریان، با محدودیت روبهرو باشند. این وضعیت شبیه تلفن است؛ اگر یک طرف تلفن داشته باشد و طرف دیگر نداشته باشد، ارتباطی شکل نمیگیرد.»
او در ادامه با اشاره به ضرورت اصلاح زیرساختها میگوید: «باید بسترهای ارتباطی کشور به گونهای طراحی شود که در شرایط بحرانی مانند جنگ، حملات سایبری یا تهدیدهای امنیتی، اینترنت مورد استفاده عموم مردم و کسبوکارها از بخشهای حساس زیرساختی جدا باشد. اینکه همه خدمات روی یک بستر واحد قرار داشته باشند و با بروز هر تهدیدی، کل اینترنت دچار اختلال شود، موضوعی پرهزینه است.»
سقایی تأکید میکند: «پس از عبور از شرایط بحرانی باید بهصورت جدی برای حل این مسأله برنامهریزی شود، چرا که سبک زندگی امروز کاملاً به اینترنت وابسته شده و دیگر نمیتوان بسیاری از فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی را بدون آن اداره کرد.»
عدد تکاندهنده؛ ۳۰۰ تا ۷۰۰ هزار میلیارد تومان خسارت در ۷۴ روز
گزارش تازه انجمن بلاکچین ایران نشان میدهد تنها در حدود ۷۴ روز اختلال اینترنت در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، روزانه بین ۳۰۰ تا ۷۰۰ هزار میلیارد تومان خسارت به اقتصاد دیجیتال ایران وارد شده است؛ بحرانی که حالا از افت شدید فروش و تعطیلی استارتاپها تا مهاجرت نیروی انسانی را دربر گرفته است.
گزارش تازه انجمن بلاکچین ایران درباره «تابآوری اقتصاد دیجیتال در بحران اینترنت ۱۴۰۴–۱۴۰۵» فقط یک گزارش صنفی یا هشدار رسانهای نیست؛ این سند در واقع تصویری کمسابقه از ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی بحران اینترنت در ایران ارائه میدهد. گزارشی که تلاش کرده با اتکا به دادههای میدانی، نظرسنجی از کسبوکارها و تحلیل روندهای اقتصادی، نشان دهد اختلال گسترده اینترنت در ماههای اخیر چگونه به یکی از پرهزینهترین بحرانهای اقتصاد دیجیتال ایران تبدیل شده است.
بر اساس این گزارش، در حدود ۷۴ روز اختلال و محدودیت ارتباطی، چیزی بین ۳۰۰ تا ۷۰۰ هزار میلیارد تومان خسارت مستقیم و غیرمستقیم به اقتصاد دیجیتال کشور وارد شده است؛ عددی که حتی در محافظهکارانهترین برآوردها نیز شوکهکننده به نظر میرسد. اما اهمیت گزارش فقط به همین عدد ختم نمیشود. آنچه این سند را قابل توجه کرده، تلاش برای ترسیم جزئیات خسارتها در بخشهای مختلف اقتصاد دیجیتال و نشان دادن زنجیره اثرات بحران اینترنت بر کل اکوسیستم فناوری کشور است.
خسارتهای چندصد هزار میلیارد تومانی چگونه محاسبه شد؟
یکی از مهمترین بخشهای گزارش، جدول برآورد خسارتها در سناریوهای مختلف است؛ جدولی که نشان میدهد دامنه آسیبها صرفاً محدود به فروشگاههای اینترنتی یا استارتاپهای کوچک نیست. طبق این برآوردها، بخشی از خسارتها مستقیماً ناشی از توقف فروش، کاهش تراکنشها، افت تبلیغات دیجیتال و اختلال در خدمات آنلاین بوده و بخش دیگری به خسارتهای غیرمستقیم مانند کاهش اعتماد کاربران، مهاجرت سرمایه، خروج نیروی انسانی متخصص و توقف پروژههای توسعهای مربوط میشود.
در این جدول، انجمن بلاکچین ایران سه سناریوی متفاوت برای محاسبه خسارتها در نظر گرفته است؛ سناریوی حداقلی، میانی و حداکثری. در سناریوی حداقلی، خسارتها در محدوده چند صد هزار میلیارد تومان برآورد شده و در سناریوی حداکثری، رقم خسارت به حدود ۷۰۰ هزار میلیارد تومان میرسد. نکته مهم اینجاست که بخش قابل توجهی از این خسارتها اساساً قابل بازیابی نیستند. برخلاف صنایع سنتی که میتوانند پس از رفع بحران دوباره چرخه تولید را از سر بگیرند، در اقتصاد دیجیتال از دست رفتن کاربر، افت رتبه جستوجو، کاهش اعتماد مخاطب و مهاجرت مشتریان میتواند اثرات بلندمدت و حتی دائمی داشته باشد.
