امروز ۸۷ روز از یک رکورد جهانی میگذرد
دقیقاً از ۷ اسفند ۱۴۰۴ که جنگ در منطقه اوج گرفت، دسترسی عمومی مردم ایران به شبکه جهانی اینترنت قطع شد. امروز که روی ۴ خرداد ۱۴۰۵ ایستادهایم، هشتاد و هفتمین روز این خاموشی عظیم است. گزارشهای بینالمللی تأیید کردهاند که ایران اکنون رکورددار طولانیترین قطعی سراسری اینترنت در تاریخ هر کشور است.
مؤسسه نظارت بر شبکه جهانی NetBlocks روزهای اول قطعی، سطح اتصال ایران به اینترنت جهانی را حدود ۱ درصد ظرفیت عادی ثبت کرده بود. اما امروز، قضیه کمی متفاوت است…
امروز وضعیت اینترنت همراه و اینترنت خانگی چطور است؟
کاربران همراه اول، ایرانسل و رایتل در سراسر ایران همچنان قادر به اتصال به شبکه جهانی نیستند. یعنی برای استفاده از اینستاگرام، واتساپ، تلگرام، یوتیوب، جیمیل یا جستجوی آزاد گوگل، خبری از دسترسی نیست.
اینترنت خانگی نیز تفاوت چندانی ندارد؛ اپراتورهایی مثل مخابرات، شاتل و آسیاتک ترافیک بینالمللی برای مشترک عادی ندارند.
تنها افرادی که امروز میتوانند به اینترنت بینالملل متصل شوند، مشمولان دو طرح «اینترنت پرو» و «دسترسی دانشگاهی» هستند:
-
طرح «اینترنت پرو» (لایه دسترسی ویژه): از اواخر اردیبهشتماه با تأیید شورای عالی امنیت ملی اجرایی شد. در این طرح، اعضای اتاق بازرگانی، استارتاپها، شرکتهای فناوری و برخی اصناف با پرداخت حدود ۱۱ دلار برای ۵۰ گیگابایت ترافیک، میتوانند به اینترنت بینالملل با محدودیتهای کمتر وصل شوند.
-
دسترسی دانشگاهی: از ۱۶ اردیبهشت، وزارت علوم با فعالسازی آیپیهای بینالمللی در دانشگاهها، به اساتید و پژوهشگران اجازه اتصال داده است.
قطعی اینترنت چه هزینه و خسارتی برای اقتصاد ایران و جهان دارد؟
اگر بخواهیم با یک عدد ساده شروع کنیم: هر دقیقه قطعی اینترنت، حدود ۱.۵ میلیون دلار ضرر مستقیم به اقتصاد ایران وارد میکند. به عبارت دیگر، روزانه ۸۰ میلیون دلار.
نکتههای کلیدی درباره ابعاد اقتصادی:
-
حدود ۲ میلیون نفر در ایران مستقیماً به دلیل قطعی اینترنت و شرایط جنگ شغل خود را از دست دادهاند. نرخ بیکاری در میان نسل Z به ۳۲ درصد رسیده که سه برابر میانگین کشوری است.
-
اقتصاد دیجیتال ایران، که سالها حتی زیر سایه تحریمها دوام آورده بود، از اسفند ۱۴۰۴ عملاً متوقف شده است.
-
کسبوکارهای خرد آنلاین – فروشگاههای اینستاگرامی، صنایع دستی، پوشاک محلی و خشکبار – که منبع درآمد میلیونها زن سرپرست خانوار بود، تعطیل شدهاند.
در سطح بینالمللی، تهدید ایران برای اختلال در کابلهای اینترنتی تنگه هرمز (در صورتی که به آن عمل کند) میتواند ترافیک اینترنت میان اروپا، آسیا و خاورمیانه را فلج کند. کارشناسان هشدار دادهاند که چنین رویدادی یک «فاجعه دیجیتال در مقیاس قارهای» رقم خواهد زد.
خبر امیدوارکننده اینکه با راهاندازی تدریجی «اینترنت پرو» و بازگشایی دسترسی دانشگاهی، اقتصاد دیجیتال کمکم نشانههایی از احیا از خود نشان میدهد.
تأثیر قطعی بر کسبوکارهای آنلاین
قطع اینترنت از اسفند ۱۴۰۴ زنجیره کسبوکارهای آنلاین ایران را از هم گسسته است. فروشگاههای اینترنتی کوچک عملاً منبع درآمد خود را از دست دادهاند.
اما نکته مهم: با اجرای طرح «اینترنت پرو»، همین حالا هم تعدادی از کسبوکارها و شرکتهای فناوری مجوز خرید اینترنت ویژه گرفتهاند. وزارت ارتباطات وعده داده که در هفتههای آینده، این دایره گستردهتر شود تا استارتاپها و فعالان اقتصادی بیشتری بتوانند دوباره با مشتریان خارجی خود ارتباط بگیرند.
پیامدهای آموزشی و روانی
شاید در میان همه خسارتها، آسیب به نسل جوان و نظام آموزشی ایران عمیقترین باشد:
-
تعطیلی مدارس: از اسفند ۱۴۰۴ تمام مدارس ایران به دلیل شرایط جنگی تعطیل شدهاند. آموزش عمدتاً به فضای مجازی منتقل شد، اما این پلتفرمهای داخلی به دلیل کندی اینترنت داخلی و نبود دسترسی به منابع بینالمللی به درستی کار نمیکنند.
-
دانشجویان و پژوهشگران: قطع ارتباط با پایگاههای داده علمی مثل ScienceDirect و Springer عملاً پژوهشهای دانشگاهی را فلج کرده بود. با اجرای طرح «دسترسی دانشگاهی» از ۱۶ اردیبهشت، این گروه نفس راحتی کشیدهاند.
-
فشار روانی ناشی از انزوای اجتماعی: روانشناسان درباره افسردگی و اضطراب عمیق ناشی از قطع ارتباط با دوستان و خانواده در خارج از کشور هشدار دادهاند.
وضعیت اینترنت در تنگه هرمز؛ تهدید تازه یا اهرم دیپلماسی؟
تا همین چند روز پیش، دغدغه اصلی مردم قطع دسترسی به اینترنت بود. اما از روز گذشته، خبر تازهای سر از رسانهها درآورده که کابوس جدیدی برای فعالان فناوری و اقتصاددانان جهان ساخته است.
ایران در واکنش به تشدید تنشها، هشدار داده که در صورت ادامه شرایط خاص، ممکن است به سراغ «مرحله سوم مقابله» یعنی «جنگ ۳.۰» برود. بخشی از این تهدید، «قطع ۷ کابل اصلی اینترنتی در بستر تنگه هرمز» است.
این اولین بار نیست که بحث کابلهای اینترنتی تنگه هرمز مطرح میشود. روزنامههای جهان چند روز قبل از آن گزارش داده بودند که ایران قصد دارد از شرکتهای بزرگ فناوری مثل گوگل، مایکروسافت و متا «حق عبور» برای کابلهایشان که از تنگه هرمز عبور میکند دریافت کند.
پیامد جهانی این موضوع بسیار گسترده است: اگر ترافیک روی این کابلها قطع شود، نه تنها اینترنت ایران از بین میرود (که ربطی به کاربران ایرانی ندارد؛ چون قطعی اینترنت داخل ایران ربطی به این کابلها ندارد)، بلکه اینترنت شش کشور حاشیه خلیج فارس، ترکیه و بخش بزرگی از هند با اختلال شدید مواجه خواهد شد. این یعنی اقتصاد جهانی، تجارت بینالملل و بانکداری منطقه به شدت ضربه میخورد.
خبر مثبت اینکه بسیاری از تحلیلگران، این اقدام را «تهدیدی استراتژیک و ابزار چانهزنی» در مذاکرات صلح ارزیابی میکنند، نه یک نقشه عملیاتی قطعی. گفتگوهای صلح همچنان ادامه دارد و ایران اخیراً اعلام کرده که «پایان جنگ» و «رفع محاصره» اولویت اول آن است.
بر اساس آخرین رصدهای بهروز شده برای ۴ خرداد ۱۴۰۵، طی ۲۴ ساعت گذشته هیچ سرویس جدید و مهمی به لیست سرویسهای رفع فیلتر شده اضافه نشده است.
زلزله ۴.۶ ریشتری در نزدیکی نیروگاه اتمی بوشهر
دیشب و در حالی که تمام چشمها به وضعیت اینترنت و گفتگوهای صلح دوخته شده بود، زلزلهای به بزرگی ۴.۶ ریشتر در حوالی نیروگاه اتمی بوشهر به وقوع پیوست. هنوز گزارشی از خسارتهای احتمالی منتشر نشده، اما سازمان انرژی اتمی ایران تأکید کرده که نیروگاه در وضعیت عادی و ایمن قرار دارد و اینترنت و شبکههای ارتباطی داخلی این منطقه نیز تحت تأثیر این زلزله قرار نگرفته است.
امیدها و ناامیدیها؛ اینترنت کی وصل میشود؟
خبر خوش آنکه رئیسجمهور ایران در هفتههای اخیر بارها وعده داده که «به زودی» اینترنت وصل میشود. با توجه به راهاندازی تدریجی «اینترنت پرو» و «دسترسی دانشگاهی»، این وعده تا حدی محقق شده است، هرچند هنوز برای عموم مردم خبری از اتصال نیست.
خبر ناامیدکننده اینکه برخی رسانههای داخلی ایران به نقل از منابع آگاه گزارش دادهاند دولت «هیچ برنامهای برای بازگرداندن دسترسی عمومی به اینترنت بینالملل ندارد» و محدودیتهای امنیتی همچنان پابرجا خواهد ماند.
تحلیلگران معتقدند تعیین تاریخ دقیق برای اتصال کامل اینترنت، مستقیماً به پیشرفت گفتگوهای صلح و بهبود شرایط کلی امنیتی منطقه بستگی دارد. تا آن روز، فقط اقشار خاصی (دانشگاهیان، کسبوکارهای منتخب و دارندگان اینترنت پرو) میتوانند آنلاین باشند و مابقی جمعیت ۹۰ میلیونی ایران در انتظار روزهای بهتری خواهند ماند.
