بازگشت نفت خلیج فارس به بازار جهانی | مسیرهای جایگزین عربستان و امارات برای تنگه هرمز
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، مدعی است مجموع جریان نفت خارجشده از منطقه خلیج فارس، از تنگه هرمز و مسیرهای جایگزین، به حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ اما بررسی دادههای رسمی و آمار ردیابی کشتیها نشان میدهد اگرچه جریان نفت نسبت به ماههای نخست جنگ افزایش یافته، تنگه هرمز همچنان با محدودیت شدید روبهروست.
کریس رایت، وزیر انرژی ایالات متحده، روز سهشنبه ۱۱ اوت اعلام کرد میانگین هفتروزه نفت خارجشده از تنگه هرمز، به لطف همکاری ارتش آمریکا و متحدان آمریکا در خلیج فارس، به نزدیک ۹ میلیون بشکه در روز رسیده است.
او همچنین مدعی شد روزانه ۵ تا ۷ میلیون بشکه نفت دیگر از طریق خطوط لوله و تأسیسات صادراتی ارتقایافته، بدون عبور از هرمز از منطقه خارج میشود؛ رقمی که مجموع جریان صادرات نفت خلیج فارس را به حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز میرساند.
به گفته رایت، تنها در روز یکشنبه ۹ اوت بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت از منطقه خارج شده است؛ حجمی که او آن را بیشتر از میانگین پیش از آغاز درگیریها دانست. این اظهارات در حساب رسمی شبکه ایکس وزیر انرژی آمریکا منتشر شدهاست.
عبور نفت از هرمز واقعاً افزایش یافته است؟
شواهد مختلف نشان میدهد صادرات نفت از خلیج فارس نسبت به ماههای نخست جنگ افزایش یافته است. آمریکا طی ماههای گذشته با استفاده از اسکورت نظامی، مسیرهای کنترلشده و انتقال محموله میان نفتکشها، برای خارجکردن بخشی از نفت انباشتهشده در منطقه تلاش کرده است.
رایت پیشتر در ماه ژوئن گفته بود ارتش آمریکا به انتقال روزانه حدود ۷ میلیون بشکه نفت از خلیج فارس کمک میکند. به گفته او، بخشی از این عملیات بهصورت عمومی اعلام نشده و نفتکشها با هماهنگی نیروهای نظامی از مسیرهای تعیینشده عبور میکنند.
بنابراین افزایش میانگین ادعایی از ۷ میلیون به نزدیک ۹ میلیون بشکه در روز امری ناممکن نیست؛ بهویژه آنکه تعدادی از نفتکشها فرستندههای خود را خاموش میکنند و در دادههای عمومی ردیابی کشتیها دیده نمیشوند.
با اینحال، تازهترین آمار مستقل همچنان از تردد بسیار محدود در تنگه هرمز حکایت دارد. براساس دادههای کپلر، روز سهشنبه تنها هشت کشتی در تنگه ردیابی شدند و فقط یک کشتی از آن خارج شد. این تعداد با میانگین روزانه ۱۳۰ تا ۱۴۰ کشتی پیش از جنگ فاصله زیادی دارد.
مرکز مشترک اطلاعات دریایی نیز در ارزیابی ۱۱ اوت خود سطح تهدید در هرمز را «شدید» اعلام کرده و نوشته است تردد تجاری همچنان در سطوح پایین قرار دارد. این مرکز از ۴۲ عبور تسهیلشده توسط آمریکا طی روزهای ۹ و ۱۰ اوت خبر داده، اما تأکید کرده دادههای مستقل فقط تعداد تکرقمی نفتکشها را در هر دو جهت نشان میدهند.
هرمز هنوز به وضعیت عادی بازنگشته است
حتی اگر رقم اعلامی رایت دقیق باشد، جریان نفت از تنگه هرمز همچنان کمتر از نصف سطح پیش از جنگ است. اداره اطلاعات انرژی آمریکا برآورد کرده بود در سهماهه پایانی سال ۲۰۲۵، روزانه حدود ۲۱ میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه نفت خام، میعانات و فرآوردههای نفتی از این تنگه عبور میکرد.
این حجم در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶ به متوسط روزانه ۴ میلیون و ۹۰۰ هزار بشکه کاهش یافت؛ بنابراین رسیدن جریان هفتروزه به حدود ۹ میلیون بشکه، در صورت صحت، نشاندهنده بهبودی محسوس نسبت به ماههای گذشته است؛ اما همچنان به معنای بازگشت کامل تردد به شرایط عادی نیست.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا در تازهترین چشمانداز خود نیز پیشبینی کرده است عبور نفت از هرمز در سراسر ماه اوت «بهشدت محدود» باقی بماند و از سپتامبر بهتدریج افزایش پیدا کند. این نهاد برآورد کرده است توقف تولید نفت در منطقه طی ماه ژوئیه بهطور متوسط به روزانه ۵ میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه رسیده است.
مسیرهای جایگزین هرمز کداماند؟
بخش دوم ادعای رایت به انتقال روزانه ۵ تا ۷ میلیون بشکه نفت از طریق خطوط لوله و پایانههای خارج از خلیج فارس مربوط است. از نظر ظرفیت فنی، این رقم قابلتصور است؛ زیرا عربستان و امارات دو مسیر اصلی برای دورزدن تنگه هرمز در اختیار دارند.
مهمترین مسیر، خط لوله شرق–غرب عربستان است که نفت را از تأسیسات در شرق این کشور به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل میکند. ظرفیت اسمی این خط لوله روزانه ۷ میلیون بشکه است، اما صادرات مؤثر آن با توجه به ظرفیت مخازن، اسکلهها و نفتکشها حدود ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه در روز برآورد میشود.
مسیر دوم، خط لوله حبشان–فجیره امارات است که نفت میدانهای خشکی ابوظبی را مستقیماً به بندر فجیره در دریای عمان منتقل میکند. این مسیر ظرفیت انتقال روزانه حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تا یک میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه نفت را دارد و کاملاً خارج از تنگه هرمز قرار گرفته است.
عراق نیز میتواند بخشی از نفت خود را از طریق خط کرکوک–جیهان به بندر جیهان ترکیه منتقل کند. جریان فعلی این مسیر حدود ۱۷۰ هزار بشکه در روز گزارش شده و قرار است تا ۲۵۰ هزار بشکه افزایش یابد.
به گفته رویترز، مجموع صادرات مؤثر این سه مسیر میتواند به حدود ۶ تا ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه در روز برسد؛ بنابراین بخش ۵ تا ۷ میلیون بشکهای ادعای وزیر انرژی آمریکا از لحاظ ظرفیت زیرساختی دور از انتظار نیست.
آیا این خطوط لوله واقعاً «تازه ارتقا یافتهاند»؟
توصیف رایت از این مسیرها بهعنوان خطوط لوله و تأسیسات تازه ارتقایافته نیازمند توضیح بیشتری است.
خط شرق–غرب عربستان سالهاست فعالیت میکند و افزایش ظرفیت آن به ۷ میلیون بشکه نیز در سال ۲۰۱۹ انجام شد.
خط حبشان–فجیره امارات نیز از سال ۲۰۱۲ وارد مدار شده است.
عراق در ماههای اخیر صادرات از مسیر کرکوک–جیهان را از سر گرفته، اما ظرفیت آن در مقایسه با خطوط عربستان و امارات محدود است.
در نتیجه، افزایش صادرات از مسیرهای جایگزین بیشتر حاصل استفاده حداکثری از زیرساختهای موجود و انتقال نفت به پایانههای دریای سرخ و دریای عمان است، نه راهاندازی مجموعهای از خطوط لوله کاملاً جدید.
نفت عربستان همچنان در معرض خطر است
انتقال نفت عربستان به بندر ینبع، نیاز این کشور به تنگه هرمز را کاهش میدهد؛ اما این نفت برای رسیدن به مشتریان آسیایی باید از بابالمندب عبور کند. تشدید حملات حوثیها به کشتیهای مرتبط با عربستان، این مسیر جایگزین را نیز با تهدید جدی روبهرو کرده است.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا اعلام کرده حجم نفت و سایر مایعات نفتی عبوری از بابالمندب در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶ به روزانه ۸ میلیون و ۱۰۰ هزار بشکه رسیده است؛ درحالیکه این رقم پیش از جنگ حدود ۵ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه بود. این افزایش، نتیجه انتقال نفت عربستان از شرق این کشور به ینبع و هدایت محمولهها بهسمت دریای سرخ است.
بااینحال، حملات اخیر در بابالمندب نشان میدهد این مسیر نیز کاملاً ایمن نیست. گزینه دیگر عربستان، انتقال نفت از کانال سوئز یا خط لوله سومد مصر است که نسبت به مسیرهای عادی، زمانبرتر، گرانتر و دارای ظرفیت محدودتری است.
ماجرای خروج ۲۰ میلیون بشکه در یک روز
خروج بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت از منطقه در یک روز از نظر فنی امکانپذیر است. حدود ۱۰ نفتکش بسیار بزرگ میتوانند چنین حجمی را حمل کنند؛ اما یک جهش یکروزه لزوماً نشاندهنده صادرات پایدار روزانه نیست.
این رقم میتواند حاصل خروج همزمان چند نفتکش معطلمانده، تخلیه محمولههای انباشتهشده یا افزایش انتقال نفت در آستانه تشدید دوباره درگیریها باشد. برای سنجش واقعی شرایط بازار، میانگین چند هفتهای اهمیت بیشتری از رکورد ثبتشده در یک روز دارد.
ادعای رایت مبنی بر اینکه حجم ۲۰ میلیون بشکهای روز یکشنبه از میانگین پیش از جنگ بیشتر بوده نیز بدون انتشار روش محاسبه و تعریف دقیق نفت خارجشده از منطقه قابل ارزیابی قطعی نیست. دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد پیش از جنگ، تنها از تنگه هرمز روزانه بهطور متوسط ۲۱ میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه نفت و مایعات نفتی عبور میکرد؛ بنابراین رقم ۲۰ میلیون بشکه دستکم براساس این معیار، بیشتر از سطح عادی پیش از جنگ نیست.
چرا بازار هنوز به پایان بحران اطمینان ندارد؟
اگر بازار اطمینان داشت صادرات نفت منطقه به حالت عادی بازگشته، انتظار میرفت بخش عمده صرف ریسک جنگ از قیمت نفت حذف شود. بااینحال، نفت برنت روز چهارشنبه با افزایش قیمت به نزدیکی ۹۰ دلار در هر بشکه رسید؛ زیرا امیدها به توافق ایران و آمریکا کاهش یافت و حملات تازه به کشتیها در هرمز و بابالمندب نگرانیهای عرضه را دوباره افزایش داد.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز پیشبینی کرده ذخایر جهانی نفت در سهماهه سوم سال ۲۰۲۶ روزانه بهطور متوسط ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه کاهش پیدا کند. این نهاد انتظار دارد قیمت نفت تا زمان عادیشدن تجارت و جبران ذخایر ازدسترفته در سطوح بالا باقی بماند.
افزایش صادرات؛ نه پایان بحران هرمز
مجموع شواهد نشان میدهد جریان نفت از خلیج فارس نسبت به ماههای نخست جنگ افزایش یافته و خطوط لوله عربستان و امارات توانستهاند بخشی از نفتی را که امکان عبور از هرمز ندارد، به بازار جهانی برسانند. عملیات نظامی آمریکا، تردد کشتیهای خاموش از نظر AIS و خروج دورهای نفتکشهای بزرگ نیز میتواند توضیح دهد چرا حجم صادرات بیش از چیزی است که در دادههای عمومی کشتیها مشاهده میشود.
بااینحال، رقم روزانه ۹ میلیون بشکه عبوری از هرمز و رکورد ۲۰ میلیون بشکهای روز یکشنبه فعلاً بر دادههای منتشرشده از سوی دولت آمریکا متکی است و تأیید مستقل کاملی ندارد. تازهترین آمار کشتیرانی و پیشبینی اداره اطلاعات انرژی آمریکا همگی نشان میدهند هرمز همچنان با محدودیت شدید روبهروست.
بنابراین، اظهارات کریس رایت را باید نشانهای از بهبود نسبی صادرات نفت منطقه دانست، نه بازگشت کامل جریان انرژی به وضعیت پیش از جنگ. خطوط لوله جایگزین توانستهاند بخشی از اختلال را جبران کنند، اما تا زمانی که امنیت پایدار در هرمز و بابالمندب برقرار نشود، بازار نفت همچنان در معرض کمبود عرضه، کاهش ذخایر و جهشهای ناگهانی قیمت باقی خواهد ماند.
